پایان نامه

اهمیت پیشینه کاوی در تحقیق
یک پژوهش گر، قبل از انجام تحقیق و بعد از انتخاب موضوع و تدوین عنوان و قبل از نگارش طرح تحقیق، نیاز دارد که با مراجعه به مدارک و اسناد، پیرامون موضوع و مسئله ای که برای تحقیق انتخاب کرده است، آگاهی خود را گسترش دهد؛ تا بتواند در پرتو اطلاعات به دست آمده، مسئله تحقیق و متغیر های خود را دوباره تعریف و معین کند و کرانه های آنها را مشخص سازد. این امر به او کمک می کند تا تحقیقات خود را در راستای مجموعه پژوهش های هم خانواده قرار دهد و آن را با دستاوردهای تحقیقاتی دیگران هماهنگ کند.
هدف از گنجاندن بخش پیشینه تحقیق، عبارت است از:
  برقراری ارتباط منطقی میان اطلاعات پژوهش های قبلی با مسئله تحقیق. دست یابی به چارچوب نظری و یا تجربی5 برای مسئله تحقیق. آشنایی با روش های تحقیق مورد استفاده در پژوهش های گذشته.
برای رسیدن به این اهداف، توجه به نکات زیر ضروری است: الف) انتخاب منابع اطلاعات مرتبط با مسئله تحقیق. ب) ارائه مطالب از کلی به جزئی (عمومی6 و اختصاصی7). ج) اجتناب از بیان مطالب، به طور مجرد و بدون رابطه با یکدیگر. د) تنظیم مطالب به طور سازماندهی شده، همراه با روندهای منطقی. ه) ارائه نتایج مطالعات قبلی و نقد آنها.
بهتر است که این بخش، با ارائه خلاصه ای که در بر گیرنده نکات مهمّی8 است، پایان گیرد. بررسی پیشینه تحقیق، توانایی محقق را در انتخاب اطلاعات مهم و ارتباط آنها با یافته های تحقیق، نشان می دهد و چارچوبی برای اجرای تحقیق، فراهم می آورد(بازرگان و دیگران، 1376، ص 322). باید توجه کرد که در ادبیات موضوع، آخرین دستاوردهای علمی، پیرامون مسئله، بررسی می شوند و در پیشینه تحقیق، تحقیقات مشابه، مورد بررسی قرار می گیرند.
با توجه به این که در تدوین نهایی پایان نامه، فصل دوم به مروری بر ادبیات و پیشینه موضوع اختصاص می یابد در طرح های مقاله قبل، جایگاه آن را ملاحظه کنید.
پیشینه تحقیق که در بسیاری از موارد، تحت عنوان «ادبیات تحقیق» و «سابقه تحقیق» از آن یاد می شود، به تمام منابعی گفته می شود که با موضوع مورد بررسی و هدف های آن، ارتباط دارند و محقق به آنها مراجعه می کند. از این رو، هر گونه نظریه، قانون و بررسی قبلی درباره موضوع پژوهش را می توان جزء پیشینه آن منظور داشت. فراموش نکنیم که هر تحقیق، بر مبنای بدیهیاتی انجام می گیرد که در مطالعات قبلی، روشن شده است و تمام مطالعاتی که فرض ها و بدیهیات و خاستگاه تحقیق را به وجود آورده اند، جزء پیشینه تحقیق محسوب می شوند. همان طور که در مجموعه مقاله های مربوط به نگرش پژوهشی اشاره کردیم، تفکر انسان، پدیده ای تکاملی است و اندیشه های هر نسل، بر مبنای اندیشه های نسل های قبلی، شکل می گیرند. از این رو، فکرهای پژوهشی محققان، حتی در مواردی خود توجه ندارند، از تفکرات علمی مطالعات قبلی به وجود می آیند و توجه به این مطالعات پیشینه، به پژوهش مورد نظر، جنبه تکمیلی بخشیده، آن را با کوشش های قبلی، پیوند می دهد.
درباره اهمیت پیشینه، همین اندازه کافی است که از روی تعداد پیشینه هایی که محقق به آنها مراجعه می کند، می توان به مطالعات زمینه و نیز تأمل او درباره موضوع مورد بررسی، پی برد. چه بسیار پژوهش هایی که اگر به حد کافی به بررسی های پیشینه مراجعه می کردند، دیگر لزومی برای انجام آنها پیدا نمی شد. محققانی می توانند پیشینه های مناسب برای تحقیق خود پیدا کنند که مسئله تحقیق را به خوبی مطالعه کرده باشند.
هدف های مطالعه منابع مربوط به موضوع
1. تعیین دقیق متغیرهای اساسی
متغیرهای اساسی، متغیرهایی هستند که پژوهش گر علاقه مند است روابط میان آنها را در تحقیق، مورد بررسی قرار داده، تبیین کند. با مطالعه منابع، می توان هم به متغیرهای اساسی در تحقیق پی برد و هم سایر متغیر هایی را که احتمال ارتباط آنها وجود دارد، شناسایی کرد.
مثال: اگر پژوهش گری بخواهد در حوزه اقتصاد و یا تعلیم و تربیت، تحقیق کند، مطالعه منابع، می تواند در مورد عواملی که با پویایی اقتصادی - مثل کنترل تورم،10 تولیدات، قدرت پول ملی – اطلاعات روشنی به وی ارائه دهد و در تعلیم و تربیت نیز می تواند عواملی مثل یادگیری، شیوه های تدریس، تأثیر نیروی انسانی و سایر موقعیت های مؤثر را مورد شناسایی قرار داده، متغیر های موجود در زمینه های مربوط را به خوبی مورد مطالعه قرار دهد.
2. تشخیص آن چه انجام شده و آن چه باید انجام شود.
مطالعه منابع، به محقق کمک می کند تا دریابد تا کنون چه کارهایی انجام شده و چه کارهایی باید دنبال شود یا آن که چه کارهایی ناتمام مانده که باید کامل شوند.
ضمن این که مطالعه منابع، می تواند به عنوان نقطه شروع کار محققان مطرح باشد و در واقع، کار محققان، توسعه کارهای گذشتگان است. همچنین محقق می تواند اولویت انتخاب موضوع را مشخص کند. یا حتی جنبه های مختلفی از یک موضوع را که لازم است مورد تحقیق قرار گیرد، روشن کند.
3. تعیین کردن معانی و روابط میان متغیرها
در پایان مطالعه منابع، محقق می تواند معانی متغیرها را با توجه به نوع رابطه آنها نسبت به همدیگر، مشخص کند؛ زیرا بسیاری از متغیرها قبل از شروع تحقیق، برای پژوهش گر، نامشخص و یا بی تأثیر به نظر می رسند و محقق با مطالعه منابع، به ضرورت بررسی آنها پی می برد. ضمن این که تعاریف و معانی آنها نیز روشن تر خواهد شد.
4. مقایسه نتایج تحقیقات انجام شده با فرضیه های تحقیق
مطالعه منابع، می تواند به عنوان یک منبع خوب برای ارزش یابی فرضیه ها باشد. اگر چه بهتر است فرضیه های تحقیق، بعد از مطالعه منابع ارائه شوند؛ تا محقق با بینشی عمیق تر، به ارائه فرضیه های خود اقدام کند؛ اما در میان محققان؛ معمول است که اول به ارائه فرضیه های خود می پردازند وسپس اقدام به مطالعه منابع می کنند(رمضانی، 1378، ص37).
همچنین از دیگر هدف های پیشینه یابی در تحقیق، امور زیر می باشند:
الف) ارتباط دادن تحقیق با مطالعاتی که در همان زمینه توسط دیگران انجام یافته است؛ زیرا از این طریق، مطالعه پژوهشی از وضعیت انتزاعی بیرون آمده، نسبت به پژوهش های موجود در همان زمینه، جنبه تکمیلی پیدا می کند و به عبارت دیگر، تحقیق با تلاش های علمی دیگر، پیوند حاصل می کند.
ب) از طریق مراجعه به پیشینه های قبلی، می توان به جنبه هایی که پژوهش های قبلی به آنها توجه نکرده اند، توجه داشت و جنبه نوآوری و تکاملی پژوهش را رعایت کرد.
ج) استفاده از روش های موفق پژوهش های قبلی و پرهیز از تکرار شکست های گذشته.
د) پرهیز از دوباره کاری و تکرار تحقیق های قبلی.
و) برخورداری از یافته های پژوهش های قبلی در همان زمینه(بیانی، 1378، ص 12).
منابع مربوط به پیشینه تحقیق
از منابع مربوط به پیشینه تحقیق، می توان به امور زیر اشاره کرد: اطلاعات موجود در بانک های اطلاعاتی. تألیف ها، ترجمه ها و مقاله های مربوط به موضوع مورد بررسی. پایان نامه های مربوط به موضوع مورد بررسی. نظریه های موجود در زمینه موضوع مطالعه. سالنامه های مراکز تحقیقاتی و فرهنگی، مانند یونسکو. تجربه های صاحب نظران. سایت های اینترنتی و استفاده از موتورهای جست جوگر(دلاور، 1383، ص 92).
روش های پیشینه یابی
متداول ترین روش در پیشینه یابی پژوهش، آن است که کلیدواژه های موضوع مورد بررسی را استخراج کرده، آنها را به بانک های اطلاعاتی بدهیم؛ تا از مطالعاتی که پیش از آن درباره موضوع مورد نظر به عمل آمده و در شبکه موجود است، اطلاع حاصل کنیم. همچنین با مراجعه به فهرست منابع کتاب های مرتبط با موضوع مورد بررسی، می توان از مطالعات متعدد قبلی در این موضوع آگاه شد.
در کشورهای جهان سوم که انتشار کتاب و مقاله با مشکلات و محدودیت های بیشتری مواجه است، بسیاری از صاحب نظران، با وجود دارا بودن تجربه مطالعاتی در زمینه های مختلف، فرصت انتشار آنها را پیدا نمی کنند. از این رو، ضرورت مراجعه به این افراد، به ویژه در مناطق دورافتاده، به عنوان یکی از روش های پیشینه جویی تحقیق، یادآوری می شود(بیانی، 1378، ص 123).
در مراجعه به کتابخانه ها، چنانچه به دنبال اثر شناخته شده ای نباشیم و یا مؤلفی را در زمینه موضوع معینی شناسایی نکرده باشیم، از طریق فیش های تنظیم شده بر حسب موضوع، می توان آثاری را در زمینه موضوع مورد مطالعه، پیدا کرد.
پس از پیدا کردن منابع و استخراج مطالبی از آنها که با مطالعه مورد نظر ارتباط پیدا می کنند، به طور معمول، آنها را بر روی فیش های مخصوص یادداشت می کنیم و در بالای همان فیش، مشخصات کتاب یا مقاله را مطابق اصول فهرست نویسی، درج می کنیم. در استناد به منابع، می توان جملات آن را به طور مستقیم و با نقل قول ذکر کرد. البته باید در نظر داشت که نقل قول عبارات، در داخل گیومه آورده می شود. در مراجعه به منابع، محقق وظیفه دارد که اعتبار داخلی و خارجی آنها را مورد نظر قرار دهد و از استناد به منابع غیرمعتبر و ضعیف و یا منابعی که به محقق، کمکی نمی کنند، خودداری کند.
منابع اطلاعاتی برای بررسی پیشینه تحقیق
منابع اطلاعاتی تحقیق، به دو دسته زیر تقسیم می شود: 1. منابع دست اول13. 2. منابع دست دوم14. منابع دست اول، مطالعات و نوشته های اولیه یک نظریه پرداز، محقق یا شاهد زنده در یک واقعه است. منابع دست اول، حاوی تمام گزارش های تحقیق یک نظریه یا بیانات یک ناظر است و به این دلیل مفصل و در بعضی موارد، خیلی فنی است. از جمله منابع دست اول، مطالعات تجربی منتشر شده در مجله ها یا در نظام های بازیابی اطلاعات، تک نگاری های اندیشمندانه، گزارش های تحقیقی و برخی پایان نامه هاست.
منابع دست دوم هم نهاده15 ادبیات نظری و تجربی قبلی است. از جمله این گونه منابع، کتاب ها، مقاله های منتشر شده در دایره المعارف ها و مقاله هایی است که وضع دانش موجود را درباره یک موضوع، از طریق خلاصه کردن تحقیقات اصلی، ارزیابی می کند. همچنین یک کتاب درسی که در زمینه ای علمی به بسیاری از منابع دست اول - در یک چارچوب واحد - وحدت می بخشد همچنین یک منبع دست دوم است. منبع اطلاعاتی دست دوم، یک دید کلی درباره مطلب، فراهم می آورد. گر چه در بررسی پیشینه تأکید می شود که در حد امکان، از منابع دست اول استفاده شود، ولی منابع دست دوم هم می توانند مفید واقع شوند. به طور مثال، منابع تحقیقات روان شناسی و علوم تربیتی را می توان به سه دسته کلی زیر تقسیم کرد: الف) منابع انتشار یافته در ایران. ب) سایر منابع خارجی. ج) سایت های اینترنتی داخلی و خارجی. نمودار شماره(3)، نمودار فرایندی بررسی پیشینه تحقیق
 (اقتباس از: Wiersma, 1986, p. 49، ر.ک. بازرگان و دیگران،1384،ص 64)
فرآیند بررسی پیشینه تحقیق
به منظور بررسی تحقیقات قبلی و تدوین پیشینه تحقیق، باید منابع اطلاعاتی مرتبط با موضوع تحقیق، جایابی شده، مورد تحلیل قرار گیرند. برای این منظور، پژوهش گر باید مراحل زیر را که در شکل قبل نشان داده شده طی کند: مشخص کردن واژگان کلیدی مرتبط با مسئله تحقیق؛ کلیدواژگان، همان توصیف گر های مسئله تحقیق است. برای انتخاب این توصیف گرها، پژوهش گر می تواند مفاهیم تشکیل دهنده و مرتبط با موضوع تحقیق را مورد توجه قرار دهد. جست و جوی منابع اطلاعاتی؛ مانند نمایه ها، چکیده نامه ها و کتاب های مربوط به موضوع تحقیق و به عبارت دیگر درباره هر یک از کلیدواژه ها، باید منابعی را که اطلاعات پژوهشی مربوط را به دست دهد، یافت. برای این امر، می توان پایگاه های رایانه ای داده ها را نیز مورد نظر قرار داد و اطلاعات پژوهشی بالقوه را بازیابی کرد. یافتن عنوان مقاله های مرتبط با موضوع تحقیق. جایابی نسخه هایی از مقاله های مورد نظر. گزینش مقاله مرتبط؛ در این مرحله، ابتدا هر یک از مقاله ها یا گزارش های جایابی شده، به طور مقدماتی مطالعه می شود؛ تا میزان رابطه آنها با موضوع تحقیق، مشخص شود. بر این اساس، مقاله ها و یا گزارش های نامربوط، کنار گذاشته می شوند. طبقه بندی مقاله ها؛ در این مرحله، مقاله ها و یا گزارش های مرتبط با مسئله تحقیق، مشخص شده، بر حسب روش، متغیرها، ابزار و امثال آن، دسته بندی می شوند. تهیه چکیده؛ پس از مطالعه منابع، چکیده ای از آنها تهیه می شود (چگونگی تهیه چکیده از منابع اطلاعاتی، در صفحات بعد آمده است). تهیه کتاب شناسی؛ در این مرحله، با توجه به منابع مورد استفاده، فهرست کاملی از منابع مورد استفاده، با در نظر گرفتن ضوابط کتاب شناسی مرسوم، تهیه می شود. باید توجه داشت که تا کنون در ایران ضوابط تدوین کتاب شناسی به صورت «معیار ملی»، صورت نگرفته است. راهنماهای گوناگونی برای این امر در دسترس می باشند؛ مانند آیین نگارش (سمیعی، 1369) و آیین گزارش نویسی (حری، 1371) و علاوه بر اینها، راهنمای روان شناسان و پژوهش گران در علوم تربیتی و روان شناسی که توسط انجمن روان شناسان امریکا(APA)16 تدوین شده، نیز در تهیه کتاب شناسی مورد استفاده قرار می گیرد. نقد مقاله ها و گزارش ها؛ همزمان با تهیه کتاب شناسی، منابع مورد استفاده، مقاله ها و گزارش های منتخب، مورد بررسی انتقادی قرار می گیرند. برای این منظور، در مورد هر مقاله، باید طرح تحقیق آن مورد نظر قرار گرفته، روش اجرای آن به طور انتقادی بررسی شده، یافته های به دست آمده در رابطه با هدف های تحقیق، مورد قضاوت قرار گیرد. تدوین چارچوب نظری و یا تجربی تحقیق، در این مرحله، بر اساس اطلاعات به دست آمده از پژوهش های قبلی و نظریه های موجود مرتبط با مسئله، چارچوب نظری یا تجربی تحقیق، فراهم می شود.
تنظیم گزارش پیشینه تحقیق
هر منبع، پس از مطالعه، چکیده سازی و رده بندی می شود. مرتبط ترین و مناسب ترین منبع، باید اول مطالعه شود. از این مطالعه، پژوهش گر می تواند فهم قابل قبولی از مسئله پیدا کند و نسبت به رده بندی منابع، تصمیم بگیرد.
چکیده سازی یک گزارش یا مقاله که معمولاً روی یک کارت یا برگه به ابعاد «8 * 12سانتی متر» نوشته می شود، دارای مراحل زیر است:
1. نخست چکیده یا خلاصه مقاله یا گزارش مطالعه می شود؛ تا لزوم مطالعه مقاله یا گزارش، به صورت کامل روشن شود.
2. اگر منبع به اندازه کافی با مسئله مربوط باشد، به نکات اصلی توجه بیشتری می شود و بخش های مربوط، برای مطالعه دقیق تر و چکیده سازی، انتخاب می شوند.
3. مشخصات کتاب شناسی دقیقاً روی کارت، به سبکی که مورد نظر محقق است، ضبط می شود و اگر سبک خاصی مورد نظر نباشد، از سبک متداول روان شناسان امریکایی پیروی می شود.
اغلب مقالات مجله ها، از شکل استانداردی که به خواندن و یادداشت برداشتن سهولت می بخشد، پیروی می کنند. ترتیب ارائه مطالب عبارت است از: چکیده، مقدمه ای که حاوی بیان مسئله، اهمیت و بررسی پیشینه، سؤال یا فرضیه، روش تحقیق، نتایج، خلاصه یا بحث با نتیجه گیری های ضمنی و همین روال، معمولاً در چکیده سازی اطلاعات روی کارت های یادداشت دنبال می شود.
بسیاری از مقاله های تحقیقی را که صفحات آنها کم است، می توان با سرعت مطالعه کرد. گزارش های تحقیقی، مانند پایان نامه ها و تک نگاری ها، معمولاً طویل ترند. به این گونه مرجع ها باید نگاهی انداخت و بخش های مرتبط با مسئله را به صورت دقیق مطالعه کرد.
از آن جا که نمی توان اهمیت مرجع ها را قبل از مطالعه تمام آنها در بررسی پیشینه تعیین کرد، یادداشت برداری، باید به اختصار صورت گیرد و اگر لازم است درباره منبعی بیشتر نوشته شود، از عبارات و علامات اختصاری استفاده می شود. گرچه نکات خیلی مهم را ممکن است قبلاً با ذکر صفحه نقل کرد، ولی تمام نکات اصلی (مسئله، روش تحقیق، یافته ها و نتایج ضمنی) باید یادداشت شوند. علاوه بر این، بررسی کننده، باید عکس العمل انتقادی و ارزیابی خود را از مطالعه و رابطه آن را با مسئله تحقیق، در برگه، یادداشت کند. منابعی که نظریه ای را مطرح می کنند، برنامه ای را توصیف می کنند، یا عقاید و پیشنهاد هایی را خلاصه می کنند، به نحو دیگری چکیده سازی می شوند. در این گونه موارد، فقط احکام اصلی یک نظریه، جنبه های خاص یک برنامه یا موضع اصلی مقاله های توصیفی، یادداشت می شوند. نقل قول باید با تأمل صورت گیرد و بیشتر برای مقاصد تشریحی و نه استنادی، به کار رود.
بررسی پیشینه، یک توالی نقل قول نیست؛ بلکه تلفیق مطالب بررسی شده و تفسیر پژوهش گر از دانش موجود درباره مسئله است(بازرگان و دیگران، 1384، ص 66-62). در پایان، پژوهش گر از یک نظام رده بندی مناسب، برای ایجاد بصیرت درباره مسئله و منطق تحقیق استفاده می کند.
این نظام رده بندی، در هر بررسی پیشینه، متفاوت است و با اهمیت مسئله و نقد پژوهش گر از پیشینه، رابطه دارد. محقق در جریان جست و جوی پیشینه، با اطلاعات زیادی مواجه می شود که تمام آنها در بررسی پیشینه به کار نمی آید و فقط از تحقیقاتی که به تحقیق او مربوط است، استفاده می کند. بررسی پیشینه نشان می دهد که محقق بر موضوع تحقیق خود، اشراف دارد و از آخرین تحقیقات در رابطه با آن آگاه است. بررسی باید به روشنی نشان دهد که چگونه پیشینه منتخب، به هدف های تحقیق مورد نظر مربوط می شود. بیان مسئله، باید قبل از بررسی پیشینه و سؤال یا فرضیه تحقیق، باید بعد از بررسی پیشینه، ارائه شود. بیان اهمیت تحقیق می تواند قبل یا بعد از بررسی پیشینه باشد. گزارش بررسی پیشینه، به بخش های زیر تقسیم می شود: 1. مقدمه. 2. نقد. 3. تحقیقات قبلی. 4. خلاصه.
در مقدمه، هدف یا وسعت بررسی بیان می شود. هدف ممکن است یک بررسی مقدماتی برای بیان یک مسئله یا ارائه یک طرح تحقیق یا یک بررسی کامل، به منظور تحلیل و نقد دانش مبتنی بر تحقیق مربوط به یک موضوع باشد. اساس بررسی، نقد پیشینه است. پژوهش گر باید بررسی را به طوری تنظیم کند که به طور منطقی، انتخاب و اهمیت مسئله را توجیه کند. خلاصه کردن مقاله ای تحقیقی، یک بررسی آگاه کننده نیست. تحقیقات باید بر حسب سهمی که در افزایش دانش درباره موضوع دارند، مانند نقد طرح ها و روش های به کار رفته برای به دست آوردن آن دانش، رده بندی، مقایسه و مقابله شوند.
خلاصه بررسی پیشینه تحقیق، دانش موجود را درباره موضوع مورد بررسی، بیان و کمبودهای آن را مشخص می کند. کمبود ممکن است به علت مشکلات مربوط به روش، فقدان تحقیقات درباره مسئله مورد نظر و یا عدم نتایج قاطع تحقیقات قبلی درباره مسئله باشد. این خلاصه، منطق هدف های ویژه تحقیق، سؤال یا فرضیه را فراهم می آورد. بررسی پیشینه با کلی ترین منابع اطلاعاتی - که کمترین رابطه را با مسئله دارند - شروع می شود و با بحث درباره مرتبط ترین مرجع، خاتمه می پذیرد.
منبع: http://www.iranresearches.ir
..................................................................................................................................
پیش از آغاز هر پژوهش باید به بررسی ادبیات و پیشینه تحقیق پرداخت. ادبیات و پیشینه تحقیق در پروپوزال و پایان نامه به معنی بررسی مقالات ، کتب و پایان نامه های منتشر شده در زمینه مدنظر است. برای این کار باید همواره آخرین مقالات که جدید ترین دستاورد های علمی در آنها گنجانده شده است را نیز مطالعه و بررسی کرد.
ادبیات و پیشینه تحقیق در پروپوزال پایان نامه
  اهمیت بررسی متون پیش از  شروع پایان نامه چرا بررسی متون هنگام تهیه طرح پژوهشی حائز اهمیت است ؟ از دوباره کاری جلوگیری می کند . به یافتن آنچه دیگران درباره موضوع شما دریافته و گزارش نموده اند کمک می کند . این امر ممکن است به اصلاح بیان مسئله بینجامد . زمینه آشنایی با انواع مختلف روش کار که امکان استفاده از آن در مطالعه شما وجود دارد را فراهم می نماید . دلایلی برای دیگران تامین می کند تا از پژوهش پیشنهادی شما پشتیبانی کنند .
  انواه منابع ادبیات و پیشینه افراد ، گروهها و موسسات اطلاعات منتشر شده (کتب ، مقالات ، اندکس و چکیده ها ) اطلاعات منتشر نشده ( سایر طرح های تحقیقاتی در همین زمینه  ، گزارشات ، نوشته جات ) مواد سمعی بصری و اطلاعات کامپیوتری شیوه پیدا کردن منابع اطلاعات
منابع گوناگون اطلاعاتی را می توان در سطوح مختلف سیستم اجرایی در سطح ملی و بین المللی مورد توجه و مرور قرار داد .
برای دستیابی به هر منبع و گرفتن اطلاعات به روش کارآمدتر ، لازم است استراتژی مناسبی داشته باشید . این استراتژی می تواند بر حسب محل کار و موضوع تحت مطالعه متفاوت باشد اما کلاً ممکن است شامل گامهای زیر باشد :
شناسایی یک شخص کلیدی ( محقق و یا سیاست گذار ) ، مطلع نسبت به موضوع ، و خواستن از وی تا ماخذ و یا نام افراد دیگری را که می توانند اطلاعات بیشتری به شما بدهند در اختیارتان بگذارد .
بررسی لیست سخنرانان یک کنفرانس راجع به موضوع مورد نظر و مشخص کردن افراد صاحب نظر .
ملاحظه لیست ماخذ یا عناوین مناسب در مقالات و کتب کلیدی مربوط به موضوع ، برای تعیین منابع .
ملاحظه ماخذ در نمایه نامه ها ، اندکس ها ( مثل Index Medicus)  و چکیده نامه ها ( Excerpta Medica)
تماس با کتابداران در دانشگاهها ، انستیتوهای تحقیقاتی ، وزارت بهداشت و روزنامه ها و تقاضای ماخذ مناسب .
تقاضای بررسی کامپیوتری متون ( مثلاً مدلاین و یا EMBASE)  . بعضی از کتابخانه ها و آژانس ها در صورت درخواست تلفنی یا کتبی ، شما را در زمینه بررسی متون یاری خواهند کرد . این درخواست باید بسیار اختصاصی باشد ، در غیر این صورت ممکن است لیستی بلند از ماخذیکه بسیاری از آنها به سوژه شما مرتبط نیست دریافت دارید . در صورتیکه درخواست بررسی متون از طریق کامپیوتر می نمائید . بهتر است کلمات کلیدی مناسبی که می توانند دریافتن مقالات مرتبط بکار گرفته شوند را پیشنهاد کنید ( پیشنهاد می شود از کتاب Mesh برای اینکار استفاده شود).
منبع: http://www.phdpars.com
..................................................................................................................................
مرور و بررسی نوشتارها ( یعنی منابع مکتوب مانند آثار پژوهشی، تحلیلی، توصیفی و غیره ) یکی از مقدمات اساسی و یکی از نخستین مراحلی است که برای انجام بسیاری از پژوهش ها، از جمله پایان نامه ها، طرح های تحقیقاتی و مقاله های پژوهشی ضرورت دارد. غالبا مشاهده می شود که پژوهشگران، بویژه دانشجویانی که در مرحله نوشتن پایان نامه هستند، پرسش های بسیاری در زمینه شیوه تهیه و نگارش بخش مربوط به سابقه تحقیق یا به اصطلاح ”مرور نوشته ها و پیشینه پژوهش“ در ذهن دارند و در عین حال از عهده انجام درست و کامل آن برنمی آیند. هدف این مقاله، پاسخ به چنین پرسش ها و ارائه رهنمودهایی برای فهم جنبه های مختلف ”مرور نوشته ها“ و چگونگی تهیه و نگارش اصولی آن برای دانشجویان تحصیلات تکمیلی و اعضای هیئت علمی دانشگاه ها در حوزه های علوم انسانی / اجتماعی ( با تاکید بر پژوهش های کتابداری و اطلاع رسانی ) است. بسیاری از دانشگاه های معتبر جهان دست نامه ها و رهنمودهایی برای تهیه پیشینه پژوهش و شیوه تهیه مقاله های پژوهشی برای دانشجویان خود تدوین و منتشر ساخته اند که اکنون به شکل الکترونیکی در سایت اینترنی آنها قابل دسترس است.
 
1. هدف ها و اهمیت نگارش مرور نوشتارها و پیشینه پژوهش
هدف کلی از تهیه و نگارش ”مرور نوشتارها و پیشینه پژوهش“ آن است که مشخص شود چه کارهایی در زمینه مورد نظر پژوهشگر به انجام رسیده و منتشر شده است و چه نکته یا نکته هایی به تحقیق بیشتر نیاز دارد. این کار خود مقاصد دیگری را نیز دنبال می کند: پژوهشگر در ابتدا باید نسبت به همه آثاری که در زمینه مورد پژوهش وی در دسترس است احاطه یابد و اطمینان حاصل کند که کار وی تکراری نیست و یا حداقل در یک یا چند جنبه با آثار دیگر تفاوت دارد. او با نگارش مرور پیشینه پژوهش باید نشان دهد که تا حد امکان همه آثار و پژوهش های انجام شده تا زمان انجام پژوهش خود را مورد توجه قرار  داده و کارش نه تنها با توجه به نتایج آن آثار می باشد بلکه جدید تر از آنها است. او در جریان انجام این کار باید مشخص سازد که پژوهش های دیگر چه هدف هایی را دنبال کرده اند، از چه روش هایی برای تحقیق و از چه ابزارهایی برای گردآوری داده ها استفاده کرده اند؟ یافته های آنها چه بوده و به چه نتایجی رسیده اند؟ در مجموع، پژوهشگر باید مشخص سازد که تحولات نظری و کاربردی حوزه یا موضوع مورد نظر وی تا کجا پیش رفته است؟
اری، جاکوبز، و رضویه ( Ary, Jacobs, and Razavieh, 1990:69-69 ) هفت هدف و مزیت را برای پیشینه پژوهش بر می شمرند:
1. مشخص کردن محدوده تحقیق
2. برقراری ارتباط سوال های تحقیق با تحقیقات قبلی
3. محدود کردن سوال ها و مشخص ساختن مفاهیم عمده در تحقیق
4. روشن ساختن نکات و نتایج متضاد در تحقیقات گذشته در یک حوزه تخصصی
5. شناسایی روش های کارامد و نیز نامناسب تحقیق
6. جلوگیری از دوباره کاری و تکرار تحقیقات گذشته
7. توانا ساختن پژوهشگر در تفسیر اهمیت نتایج به دست آمده از تحقیق خود.
سرمد، بازرگان و حجازی (1376:55 ) هدف عمده پیشینه پژوهش را نقد دانش موجود درباره موضوع در دست تحقیق می دانند. از نظر آنها، مقاصد مشخص پیشینه پژوهش عبارتند از:
1. تعریف و تحدید مسئله
2. قرار دادن یافته های تحقیق در چارچوب تحقیقات قبلی
3. اجتنبا از دوباره کاری
4. انتخاب روش ها و ابزار اندازه گیری.
در راهنمای نگارش دانشگاه مینه سوتا برخی از هدف های عمده ”مرور نوشتارها“ به صورت زیر ذکر شده است:
1. آشنا ساختن خواننده نسبت به متون موجود
2. شناساندن نویسندگان و پژوهشگران معتبر
3. شناسایی نظریه ها، فرضیه ها و مباحث عمده در زمینه موضوع مورد پژوهش.
با انجام مرور نوشتارها و پیشینه ها و پیشینه پژوهش، محقق می تواند ادعا کند که کار وی بر اساس پژوهش های پیشین بنا شده است و از پایه های نظری کافی برخوردار می باشد.
هدف دیگری که پژوهشگر با مرور پیشینه پژوهش، می تواند دنبال کند آنست که زمینه های خالی تحقیق را ( که تا کنون توسط دیگران مورد بررسی و پژوهش قرار نگرفته است ) مشخص سازد تا خود بتواند موضوعی برای پژوهش بیابد. در چنین حالتی ، مطالعه سایر نوشتارها و آثار پژوهشی مربوطه به همین منظور انجام می گیرد تا آنچه را که پژوهشگران خود به عنوان جای خالی تحقیق در کار خود ذکر می کنند و یا خود پژوهشگر به آن پی می برد شناسایی شود . برخی پژوهشگران نیز در پایان گزارش پژوهشی خود، موضوع ها و زمینه هایی را که دارای ارزش تحقیقاتی است مطرح می کنند. به هر صورت، با بررسی آثار دیگران است که پژوهشگر می تواند ادعا کند موضوع مورد نظر وی دارای ارزش پژوهشی است و ضرورت تحقیق پیرامون آنها توسط دیگران نیز تاکید شده است.
نکته دیگری که بر اهمیت بخش ”مرور نوشتارها“ در مقاله ها، گزارش های پژوهشی و پایان نامه می افزاید آن است که کیفیت این بخش به عنوان یکی از شاخص های داوری اینگونه آثار قلمداد می شود و توجه زیادی را به خود جلب می کند. چنانچه ”مرور نوشتارها“ از جامعیت، دقت، ارتباط، و تحلیل خوبی برخوردار باشد، یا داور قضاوت مثبتی از کیفیت کل اثر ( مقاله، گزارش یا پایان نامه) خواهد داشت. یعنی اطمینان حاصل خواهد کرد که پژوهشگر تلاش زیادی در بررسی و استفاده درست از آثار و نوشتارهای پیشین نموده است. ”مرور نوشتار و پیشینه پژوهش“ تنها سیاهه ای از منابع و مقاله های دیگر نیست، بلکه بیان این مفهوم است که دانش موجود و اندیشه های مطرح در یک موضوع خاص تا کجا پیش رفته است( The literature Review: a few tips, 2000:1 ). به سخن کوتاه، ارتباط نزدیک و معنادار ”مرور پیشینه پژوهش“ با سایر بخش های پایان نامه می تواند بر استواری و غنای آن بیفزاید.
 
2. چارچوب و مراحل انجام ”مرور نوشتارها و پیشینه پژوهش“
کریشنان کومار ( 1374 :34 ) معتقد است که نوشتن پیشینه پژوهش در دو مرحله باید انجام شود: ابتدا مرور کلی بر مطالعات گذشته به منظور آشنایی با اظهارنظرها، تجربه ها و نظریه های پیشگامان انجام می گیرد و در مرحله بعد، مرور عمیق برای کسب دانش دقیق درباره نتایج پژوهش ها، شیوه های گردآوری داده ها، فنون و ابزار تحلیل و تفسیر داده ها انجام می شود. با توجه به هدف هایی که برای ”مرور نوشتارها و پیشینه پژوهش“ برشمرده شد، می توان چارچوب و مراحل مشخصی را برای انجام آن در نظر گرفت. چارچوب کلی شامل چهارمرحله : 1. سازماندهی اطلاعات گردآوری شده بر اساس مقاصد، فرضیه ها و سوال های تحقیق 2. ارائه نتایج به صورت فشرده 3. شناسایی نکات متضاد در پژوهش های دیگر 4. ارائه سوال هایی برای تحقیقات بیشتر ( Writing 1 literature review, 2000:1 )
آنچه که به دنبال می آید نکات مهمی است که رعایت آنها منتهی به نتیجه مطلوب در تهیه و نگارش مرور پیشینه پژوهش خواهد شد.
 
الف. تعیین نوع مرور نوشتارها
”مرور نوشتارها و پیشینه پژوهش“ ممکن است توصیفی، تحلیلی، انتقادی و یا ترکیبی از انها باشد. در هر صورت، تعیین نوع ”مرور نوشتارها“ بستگی به هدف از تهیه آن دارد. مسلما آنچه که به منزله ی ”مرور نوشتارها“ لازم است برای یک پایان نامه دانشگاهی و یا یک گزارش پژوهشی تهیه شود با آنچه که در ابتدای یک مقاله ارائه می شود، متفاوت است. در پایان نامه ها و گزارش های پژوهشی، مرور نوشتارها به صورت ترکیبی، اما جامعتر، تحلیلی تر و یا انتقادی تر تدوین می شود، در حالی که در یک مقاله مجال کمی برای بررسی تحلیلی یا انتقادی پیشینه موضوع وجود دارد و این بخش باید به صورتی کلی و مختصر تهیه شود
 مرور توصیفی تنها به بازگو کردن کلی نوشتارها و پژوهش های انجام گرفته، با اشاره ای کوتاه به موضوع و یافته های عمده می پردازد. مثلا:
کرافورد( Crawford, 1987 )، یکی از افراد معدودی که در زمینه نمایش اطلاعات کتاب نوشته است، پژوهشی در برخی کتابخانه های کانادا انجام داد و با شناسایی اینگونه مشکلات پیشنهاد کرد که نمایش اطلاعات در فهرست های رایانه ای قابل فهم، جذاب و در عین حال فشرده باشد. یی ( Yee, 1991 ) و شاو ( Shaw, 199 ) در تحقیقات جداگانه خود از نمایش اطلاعات به عنوان بخشی از ملزومات طراحی محیط ارتباط کاربر و رایانه که اثر زیادی بر نحوه استفاده از فهرست دارد نام برده اند.
در هر حال توصیه نمی شود که ”مرور نوشتارها“ تنها جنبه توصیفی داشته باشد و فقط به بیان صرف آثار دیگران بسنده کند، بلکه بهتر آن است که از رویکردی تحلیلی یا انتقادی برای تهیه ”مرور نوشتارها“ استفاده شود. ( Literature Review: a few tips, 2000:2 )
”مرورهای تحلیلی“ با دیدی علمی تر به بررسی نوشتارها و پژوهش های مورد نظر می پردازد: نه تنها موضوع، روش پژوهش، و یافته های آثار  مورد بررسی، بلکه ارتباط آن آثار با آثار دیگر نیز با پژوهش در دست انجام منعکس و تحلیل می شود. به عبارت دیگر، در این نوع ”مرور“ لازم است به جایگاه و تاثیر برخی از نوشتارها و پژوهش های موجود در کل حوزه مورد بررسی و نیز پژوهش در دست خود اشاره کرد. برای مثال:
چری ( Cherry, 1998 ) استاد دانشگاه تورنتو کانادا، فهرست های قابل دسترس در وب جهانی را مورد مطالعه قرار داده است. پژوهش او در واقع دنباله کار آنی لوک و جولینا چان می باشد؛ زیرا وی همان معیارهای ارزیابی را در مورد سه فهرست قابل دسترس در وب جهانی مورد استفاده قرار داد. چری به این نتیجه رسید که نمایش اطلاعات در فهرست های موجود قابل دسترس در وب تنها حدود 60 درصد با معیارهای مورد نظر همخوانی دارد و این میتواند بیانگر آن باشد که نمایش اطلاعات توجه زیادی را تا کنون به خود جلب نکرده است.
در ”مرورهای انتقادی“ لازم است به جنبه های مثبت و نقاط احتمالی هر یک از متون و پژوهش های مورد بررسی از نظر روش تحقیق، روایی و پایایی ابزار گردآوری داده ها و مواردی از این قبیل توجه نمود. برای مثال، آیا روش پژوهش و یا ابزار گردآوری داده ها با موضوع و یا جامعه آماری همخوانی داشته است؟ آیا یافته های پژوهش به روش علمی تجزیه و تحلیل شده است؟ آیا در پژوهش مورد نظر، ”سوگیری“ خاصی مشاهده می شود؟ آیا روش پژوهش و یا نتایج به دست آمده را می توان تعمیم داد؟ نمونه ای از یک ”مرور انتقادی“ به دنبال می آید:
در پژوهشی مشابه که در این حوزه به انجام رسید، لوک ( Luk, 1998 ) در دانشگاه تورنتو کانادا با استفاده از روش پیمایشی و از طریق مصاحبه گروهی، دست به ارزیابی وضعیت نمایش در چندین فهرست رایانه ای از دیدگاه کاربران زد. یافته های او نشان می دهد که کاربران، از میان داده های کتابشناختی، از داده هایی چون عنوان، پدیدآورنده و موضوع بیش از سایر داده ها و از داده هایی چون شماره ISBN و شماره ردیف LCCN کمتر از سایر داده ها استفاده می کنند. لازم به ذکر است که دو مشکل اساسی در این پژوهش مشاهده می شود: نخست آنکه بیشتر افراد مصاحبه شونده دانشجویان دوره های کارشناسی بودند که اطلاعات اندکی درباره ویژگی های لازم برای نمایش مطلوب داشتند. دیگر آنکه، لوک نمایش برچسب دار را به عنوان ”نمایش پیش فرض“ در نظر گرفته ( 17 مورد از سوالات پرسشنامه چان مربوط به برچسب ها است ) و از سایر شیوه های نمایش صرف نظر کرده است که این خود از جنبه های ضعف پژوهش فوق به حساب می آید.
همچنین باید توجه داشت که مرور نوشتارها نه تنها بخش مستقلی از پایان نامه یا طرح پژوهشی را تشکیل می دهد، بلکه لازم است در بخش های دیگر پایان نامه یا گزارش پژوهشی ( مثل فصل مربوط به بحث و تحلیل یافته ها ) ارتباط نوشته ها و پژوهش های پیشین با یافته ها و نتایج جدید مورد توجه قرار گیرد.
برخی انواع مرور نوشتارها که هدف خاصی را دنبال می کنند عبارت از مقاله های بلندی است که معمولا به سفارش سردبیر مجله ها و یا ویرایشگر کتاب های سال ( مثل Review of Information Science…; Advances in Librarianship Annual )  تحت عنوان مرور نوشتارها در زمینه های تخصصی تهیه و منتشر می شود. این نوع مقاله ها که توسط صاحب نظران هر زمینه نوشته می شوند، مروری بر نوشتارها و پژوهش های انجام شده در طول یک سال مشخص هستند و یا روند تحولات یک دوره طولانی تر ( مثلا یک یا چند دهه ) را مرور می کنند.
 
ب. شناسایی منابعی که باید مرور شود
آیا لازم است در زمینه مورد نظر، هر منبعی را برای مرور نوشتارها و پیشینه پژوهش مورد مطالعه و بررسی قرار داد؟ مسلماً، نه تنها فرصت زیادی برای این کار در اختیار نیست، بلکه این امر فی نفسه ضروری به نظر نمی رسد. شناسایی افراد و آثار کلیدی می تواند قدم موثری در این زمینه باشد. بسیاری از منابعی که یافت می شود احتمالا ربط کمی با موضوع مورد نظر دارند و یا ممکن است اساسا حاصل یک کار پژوهشی و جدی نباشند. به طور کلی منابعی را باید برگزید که به هدف ها و کار پژوهشگر نزدیک تر است.
نخستین مرحله عملی در انجام ”مرور نوشتارها“، شناسایی دقیق منابعی است که باید مورد مطالعه و بررسی قرار گیرد. سرمد، بازرگان و حجازی (1376 : 56-62 ) و نیز اری، جاکوبز و رضویه ( Ary, Jacobs, and Razavieh, 1990:69-86 )  بر این مرحله تاکید کرده اند. برای این منظور می توان مراحل زیر را به ترتیب دنبال کرد:
1. مراجعه به منابع مقدماتی. دائره المعارف ها و متون علمی تفصیلی و پایه ( از جمله برخی کتاب ها درسی ) در زمینه مربوطه باید مورد مشورت قرار گیرند تا جنبه های گوناگون موضوع تحقیق شناسایی شود. مشورت با استادان راهنما و مشاور نیز در مراحل ابتدایی بسیار ضروری است و به پژوهشگر در تبیین موضوع و شناسایی مفاهیم عمده کمک می کند.
2. مراجعه به ابزارهای بازیابی اطلاعات. ابتدا لازم است در پایگاه های اطلاعاتی مانند LISA, ISA, Dissertation Abstract, ERIC, Psychlit و غیره دست به جستجو زد. هنگام جستجو در فهرست ها و پایگاه های اطلاعاتی برای یافتن منابع مورد نظر، بهتر است ابتدا منابعی را جستجو کرد که خود دارای بخش مرور نوشته ها و پیشینه باشند. هر مقاله یا نوشته پژوهشی در واقع منعکس کننده نوشتارها و آثار پژوهشی پیش از خود است. بنابراین با بررسی هریک از این گونه آثار می توان زنجیره ای از منابع و نویسندگان معروف یا هسته در یک یا چند حوزه را شناسایی کرد.
شناسایی منابع مرتبط با هم از طریق مراجعه به نمایه نامه های استنادی، مثل نمایه نامه های Science Citation Index: Social Science Citation Index; Humanities Citation Index نیز یکی دیگر از راه های یافتن آثار هسته و نویسندگان کلیدی است که کار پژوهشگر را بسیار آسان می کند. وی میتواند با داشتن نام یک نویسنده مشخص و یا یک موضوع معین، زنجیره آثار مرتبط را شناسایی نماید. برای مثال با داشتن نام ”ویلفرد لنکستر“ . مراجعه به نمایه نامه استنادی علوم انسانی، می توان دریافت که لنکستر از چه منابعی برای نوشتن مقاله ”سنجش عملکرد کتابخانه“ استفاده کرده است. علاوه بر آن، منبع فوق نشان می دهد که چه کسانی از این مقاله لنکستر برای نوشتن مقاله خود استفاده کرده اند و یا به اصطلاح، به او استناد نموده اند.
مراجعه به برخی صاحب نظران و درخواست کمک از آنها برای معرفی منابعی که احتمالا می شناسند نیز می تواند به پژوهشگر مدد رساند.
3. مراجعه به منابع دست اول. این منابع در واقع منابع اصلی و مورد نیاز برای مطالعه به شمار می روند و به دقت باید مورد بررسی قرار گیرند. با استفاده از این نوع منابع است که پیشینه پژوهش نوشته می شود. زمینه سازی نظری و کشف مسائل و ذهنیات جدید از طریق این نوع منابع انجام می گردد و در اصل، تدوین فرضیه های تحقیق بر این گونه منابع استوار است. مهمترین انواع آنها عبارتند از:
الف. گزارش طرح های پژوهشی. این نوع منابع که معمولا تعدادشان زیاد نیست حاصل یک کار پژوهشی جدی است. یک گزارش پژوهشی از بخش های مشخص زیر تشکیل شده است که نگاهی اجمالی به آنها می تواند مطالب مهمی را که برای مرور نوشتار لازم است نمایان کند:
مقدمه: که در آن به بیان مسئله مورد پژوهش و هدف های آن پرداخته می شود.
پیشینه پژوهش: که نوشتارها و آثار موجود را مورد بررسی قرار داده و در آن می توان آثار و نام افراد کلیدی را شناسایی کرد.
روش پژوهش: شامل توصیفی از روش به کار رفته برای انجام تحقیق، از جمله شیوه و ابزار گردآوری داده ها می باشد.
یافته ها: گزارش تحلیلی از داده های به دست آمده.
بحث، نتیجه گیری و پیشنهادها: بخش پایانی گزارش است که شامل تفسیر و بحث پیرامون یافته ها و پیامدهای حاصل از آنها می باشد و زمینه هایی را نیز برای پژوهش های بیشتر معرفی می کند.
ب. پایان نامه های کارشناسی ارشد و دکترا. پایان نامه ها نیز بخش های مشخصی همچون گزارش طرح های پژوهشی دارد. این نوع منابع از مهمترین نوشتارهای مورد بررسی و مرور می باشند که باید شناسایی و گزارش شوند. به طور معمول، بخش ”مرور نوشتارها و پیشینه پژوهش“ در پایان نامه ها نسبت به گزارش های پژوهشی کامل تر است و آثار بیشتری را مورد بررسی و تحلیل قرار می دهد.
ج. مقاله های پژوهشی و علمی ( بویژه مقاله هایی که مبتنی بر پایان نامه ها و طرح های پژوهشی است ). این نوع منابع که از اهمیت ویژه ای در تهیه مرور نوشتارها برخوردار است فشرده ای از یک کار پژوهشی می باشد و ساختاری تقریبا مشابه با پایان نامه و گزارش پژوهشی، اما فشرده تر دارند. شناسایی این گونه منابع می توان بر غنای مرور نوشتار ها بیفزاید. برخی از مقاله های ارائه شده در کنفرانس ها و سمینارها که نتایج پژوهش ها را در بر دارند از اعتبار علمی بالایی برخوردارند.
د. مقاله های مروری. این منابع در واقع ارزیابی و نقد منابع موجود در یک حوزه یا یک محدوده خاص می باشند. بهترین راه برای شناسایی سایر منابع مربوط و نیز افراد کلیدی در یک حوزه، یافتن این گونه مقاله ها است.
برخی مقاله ها مشخصا با هدف تهیه مرور پیشینه در یک زمینه خاص تهیه و منتشر می شوند و بنابراین از بهترین منابع برای اغاز کار به حساب می آیند. این گونه مقاله ها همان گونه که اشاره شد، به صورت سالانه یا هر چند سال یکبار نوشته می شوند و در مجلات علمی انگلیسی زبان تحت عنوان هایی چون A literature review on … و یا  The year's work in … ظاهر می گردند. مثل موارد زیر:
The year's work in cataloging:
The year's work in collection development
افزون بر این موارد، همان گونه که پیشتر اشاره شد، برخی کتاب ها، مثل نتایج پیشرفت ها ( Advances in ) و کتاب های مرور سالانه ( Annual review of … ) می توانند به شناسایی آثار عمده پژوهشی کمک کرده و بخشی از خوراک ”مرور نوشتارها“ را فراهم آورند. کتاب های معمولی کمتر مورد توجه پژوهشگران هستند و معمولا از آنها برای نگارش مرور نوشتارها و پیشینه پژوهش استفاده نمی شود.
هـ. مقاله های توصیفی و تحلیلی. این گونه مقاله ها که معمولا نظریه خاصی را بیان می دارند و یا به انتقاد آن می پردازند می توانند در شناسایی دامنه موضوع مورد بررسی و نیز شناسایی عناصر مرتبط با آن مورد استفاده قرار گیرند.
 
ج. چگونگی مطالعه و مرور نوشتارها
بدون شک لازم نیست منابعی را که برای مرور انتخاب شده اند تماما و از ابتدا تا انتها مطالعه کرد. چنانچه نوشتارها دارای چکیده اند باید چکیده ها را با توجه به جنبه هایی چون نوع و روش پژوهش، ابزار گردآوری داده ها، یافته ها و نتایج تحقیق مطالعه نمود. با این کار می توان منابعی را که از ارتباط و ارزش بیشتری برخوردارند انتخاب کرد. پس از این مرحله، لازم است منابع برگزیده شده را به دقت و مجددا از نظر هدف تحقیق، جامعه آماری و آزمودنی ها، ابزار و شیوه گردآوری داده ها، جزئیات یافته ها، نتایج و پیشنهادهای تحقیق بررسی کرد. در همه ی موارد باید به یک نکته اساسی توجه کرد: در مورد تک تک نوشته ها و پژوهش ها، لازم است آنها را با پژوهش در دست انجام خود مقایسه کرده و وجوه تشابه و تمایز را مشخص ساخت. این کار بدان علت صورت می گیرد تا از انجام یک پژوهش تکراری جلوگیری نماییم و یا وجوه تمایز یا برجسته و منحصر به فرد پژوهش خود ( مثل جامعه مورد پژوهش، آزمودنی ها، روش تحقیق، دامنه زمانی، و . . . ) را نسبت به سایر پژوهش ها مشخص کرد. با توجه به پژوهش های دیگر است که می توان مسئله و فرضیه های اصیل تری برای پژوهش خود تدوین نمود. همچنین در همین مرحله است که اشکال و کاستی های برخی پژوهش ها را از نظر روش تحقیق، ابزار گردآوری داده ها، روائی و پایایی آن ابزار، تعمیم نتایج و غیره می توان شناسایی و مشخص کرد. برای مثال، چنانچه تحقیقی در مورد شیوه های اطلاع یابی دانشجویان مقطع کارشناسی در رشته علوم ریاضی انجام شده است، نتایح آن را نمی توان به دانشجویان مقاطع بالاتر همان رشته و یا دانشجویان سایر رشته ها تعمیم داد. اینها نکاتی است که باید هنگام بررسی پیشینه های تحقیقات مورد توجه قرار داد در غیر آنصورت، نتیجه مثبتی که باید از مرور پیشینه ها حاصل شود و راه گشای پژوهشگر باشد به دست نمی آید.
د. یادداشت برداری از مطالب مرور شده
به منظور استفاده بعدی و کنترل بیشتر نسبت به منابع مطالعه شده، لازم است نکات و اطلاعات مهمی را که باید در ”مرور نوشتارها“ گنجانیده شود، روی برگه یا کارت های مخصوص یادداشت برداری، ثبت کرد. این یادداشت باید بر اساس موضوع خاص آنها و هدفی که از نوشتن آنها مورد نظر بوده است تنظیم گردد تا بعدا به راحتی بتوانند مورد استفاده قرار گیرند. همان گونه که اشاره شد، از اطلاعات برگه ها نه تنها در بخش اصلی ”مرور نوشتارها“ می توان استفاده کرد بلکه از جزئیات آنها باید در بخش های بعدی تحقیق، مانند تحلیل و نتیجه گیری و متناسب با موضوع مورد بحث بهره گرفت.
 
هـ. ساختار ”مرور نوشتارها“
همانگونه که اشاره شد، پس از یادداشت برداری، باید برگه های یادداشت را بر اساس آنچه که از پیش در نظر گرفته شده است تنظیم کرد، یعنی بر اساس مقوله های موضوعی، تاریخی، و یا مکانی. این بهترین ساختار برای بیان جنبه های مختلف یک موضوع و آشنا ساختن خواننده با محدوده کار می باشد. اعمال چنین ساختاری نشان می دهد که نویسنده یا پژوهشگر نوشتارهای موجود را از تمام ابعاد تحت پوشش قرار داده است.
بدیهی است در ابتدا و پیش از پرداختن به نقد و بررسی آثار و پژوهش های مورد نظر، ”مرور نوشتارها“ نیاز به یک مقدمه دارد تا چارچوب و دامنه کار را روشن کند. این مقدمه باید بتواند تصویری کلی از موضوع و اهمیت آن و سپس وضعیت کلی نوشتارها در آن موضوع را در حد یک و یا دو بند ( پاراگراف ) بیان کند. برای مثال می توان جمله ای کلی بدین صورت به مقدمه افزود:
چگونگی نمایش اطلاعات در فهرست رایانه ای اهمیت بسیار زیادی در فهم اطلاعات بازیابی شده از سوی کاربران دارد. این موضوع در یک دهه گذشته بخضی از نوشتارها و پژوهش ها را به ویژه در کشورهای آمریکای شمالی، به خود اختصاص داده است. بیشتر این پژوهش ها که با استفاده از روش مشاهده و در مورد نرم افزارهای کتابخانه ای در محیط داس انجام شده اند منتهی به تدوین مجموعه ای از معیارها برای ارتقاء کیفیت نمایش شده اند. مرور حاضر به بررسی جنبه های گوناگون موضوع در نوشتار و پژوهش های موجود پرداخته و ضرورت انجام تحقیقاتی مشابه را در مورد نرم افزارهای داخلی مطرح نمایند.
چنین جملاتی، به شرط صادق بودن، نه تنها ذهن خواننده را نسبت به وضع کلی پژوهش در آن زمینه روشن کند، بلکه ضرورت انجام یک تحقیق جدید را که پژوهشگر قرار است بدان اقدام نماید، نشان می دهد.
پس از مقدمه مورد نظر، لازم است آثار مرور شده را به مقوله های مناسبی که با زمینه های مورد نظر پژوهشگر هماهنگی دارد تفکیک کرد. نکته مهم آنکه، پیشرفت مباحث باید از یک مقوله کلی شروع شده و به تدریج به زمینه های خاص تر اشاره کند. در داخل هر مقوله، می توان نظم یا روال زمانی را پیش گرفت، بدین شکل که پژوهش ها با آثار مرور شده را بر اساس تاریخ انجام یا انتشار آنها ارائه داد. به هر حال، مقوله بندی بخش اصلی با هدف اصلی با هدف اخص کردن موضوع و پیش گرفتن رویکرد تخصصی به پژوهش در دست انجام یا مقاله در دست تالیف صورت می گیرد. در بخش اصلی ”مرور نوشتارها“ باید مشخص نمود که در هر مقوله موضوعی، تاریخی و غیره و نیز در مورد هر پژوهش یا اثر مورد بررسی چه مقدار اطلاعات لازم است ارائه شود. به عبارت دیگر، نیازی نیست درباره هر اثری که مرور می شود به یک اندازه مطلب نوشت. آثاری که ارتباط نزدیک تری با موضوع مورد پژوهش دارند باید بیشتر بررسی و تحلیل شوند و درباره آنها مطلب نوشته شود. همچنین برخی پژوهش ها که نتایج جالب تری در بر داشته و تاثیر بیشتری بر سایر آثار در حوزه مورد نظر داشته اند باید به طور ژرف تری به آنها پرداخته شود.
در پایان نیز لازم است استنتاج کلی خود را از مرور نوشتارها و پژوهش های مورد بررسی و به طور کلی، وضعیت پژوهش ها و یافته های عمده آنها را در یک یا دو بند بیان کرد. چنانچه ”مرور نوشتارها و پیشینه ها“ برای یک کار پژوهشی مثل پایان نامه یا گزارش تحقیق باشد، نتیجه گیری پایانی باید با توجه به موضوع خاص پژوهش و ارتباط دادن آن با فرضیه های مورد نظر باشد. اگر ”مرور نوشتارها“ فاقد این گونه برداشت پایانی باشد، در واقع کاری است بیهوده که ارتباط آن با پژوهش در دست انجام مشخص نیست و پژوهشگر نمی تواند از آن به سود کار خود استفاده کند.
 
و. سبک نگارش ”مرور نوشتارها“
پس از مشخص ساختن ساختار کلی و اجزای ”مرور نوشتارها“ و تنظیم برگه های یادداشت برداری شده بر اساس  آن، می توان شروع به نوشتن متن نمود. نوشتن مطابق یک شیوه صحیح بسیار مهم است، زیرا آنچه که لازم است منعکس شود باید به صورتی بیان گردد که اثر بخش باشد و بتواند همه جنبه های مهم را به خواننده انتقال دهد. افزون بر آن، لازم است با استفاده از عبارت های مناسب، نقاط ضعف و قوت نوشتارها، تشابه یا تضاد در بیان نظریه ها و یا نتایج حاصل از پژوهش ها را نشان دهد. برای مشخص ساختن آنچه که باید بیان شود، نویسنده می تواند به هدف های مربوط به نوشتن ”مرور نوشتارها“ که پیشتر بحث شد توجه کند.
شیوه نگارش، همانگونه که پیشتر اشاره شد، نباید بیان صرف و متوالی نام پژوهشگران مختلف و کارهای آنان باشد. بویژه، جایز نیست که هر پاراگراف با نام نویسنده مورد بررسی آغاز شود (The Literature rewiew, 2000:3  ). بهتر آنست که در ابتدای هر پاراگراف مبانی نظری مفهوم یا سوال مورد نظر ارائه شود تا ذهن خواننده برای آشنایی با آثار در دست مرور آماده گردد. ”مرور نوشتارها“ باید رویکردی تحلیلی و تا اندازه ای انتقادی نسبت به آثار در دست بررسی داشته باشد. در برخی موارد، لازم است آثار پژوهشی و نوشتارها از بیان مسئله، روش تحقیق، جامعه مورد مطالعه، روایی و پایایی ابزار گردآوری داده ها، دقت در مراحل گردآوری داده ها، ارائه یافته ها و نتایج و شیوه تحلیل یافته ها با یکدیگر مقایسه و ارزیابی شود. برای نشان دادن این ویژگی، می توان از عبارت هایی نظیر ” در مقایسه با . . . ” ، ” در عین حال“، ” هرچند که . . .“ و مانند آنها در جای مناسب در متن استفاده کرد. در مواردی که آثار پژوهشگران نتایج تقریبا مشابهی داشته است می توان همه آنها را در یک جمله کلی منعکس کرد. مثلا:
اسمیت (1986)، لنکستر و کرافورد (1989) و بورگمن (1995) در پژوهش های جداگانه ای که درباره رفتارهای اطلاع یابی اعضای هیئت علمی در برخی از دانشگاه های آمریکا انجام دادند به این نتیجه رسیدند که بیشتر آنها از رویکرد موضوعی برای جستجوی اطلاعات استفاده می کنند.
در عین حال، چنانچه یک یا چند پژوهش از برخی جنبه ها نسبت به سایر آثار برجسته تر است، لازم است آنها را به طور جداگانه و با ذکر برجستگی یا تفاوت مورد نظر منعکس ساخت. مثلا:
یکی از مهمترین پژوهش هایی که درباره استفاده از فهرست های رایانه ای در کتابخانه های دانشگاهی و در سطح ملی انجام گرفته است توسط برایانت و همکاران اجرا شد که نتایج آن را می توان به کتابخانه های مشابه در سایر کشورهای غربی تعمیم داد.
”در مرور نوشتارها“ شیوه نقل قول مستقیم و نیز شیوه استناد به نویسندگان و پژوهش های آنان باید به صورتی استاندارد و یکدست ( یعنی بر اساس یکی از شیوه نامه های معتبر ) ارائه شود. برای آشنایی بیشتر با برخی نمونه های استناد کردن می توان به مقالات برخی از مجلات معتبر مراجعه کرد. بعضی از انجمن های حرفه ای نیز شیوه نامه های تخصصی تهیه و منتشر ساخته اند، مثل ” انجمن روانشناسان آمریکا“. برای ”مرور نوشتارها“ بهتر است به دنبال جمله مورد نظر، نام خانوادگی نویسنده یا پژوهشگری که از او نقل قول کرده یا به او استناد می کنیم داخل پرانتز و همراه سال نشر اثر و نیز شماره صفحه مورد نظر آورده شود، مانند ( حری،1377، 35). چنانچه نام نویسنده یا پژوهشگر را در خود جمله بیاوریم، کافی است که تاریخ نشر اثر وی و شماره صفحه را داخل پرانتز ذکر کنیم، مثل: ”در زمینه روند انتشار و توقف مجله های فارسی، دیانی معتقد است که. . . ” اگر لازم باشد به بیش از یک اثر از یک نویسنده استناد شود، می توان آنها را به ترتیب تاریخ نشر ذکر کرد، مانند ( سمطانی، 1365 ، 248، 1371، 39 ). به همین شکل می توان به آثار نویسندگان مختلف استناد نمود: ( آزاد، 1372، 11؛ مهراد، 1373، 114-1375، 98 – فرج پهلو، 1378، 42 ) چنانچه از شیوه فوق استفاده شود، باید مشخصات کامل کتابشناختی آنها را در پایان ”مرور نوشتارها“ به ترتیب الفبایی نام خانوادگی و مطابق با استانداردهای یکی از شیوه نامه های معتبر اضافه کرد.
 
4. بازنگری نهایی ”مرور نوشتارها“
سرانجام، آنچه که با توجه به هدف ”مرور نوشتارها“ و بر اساس چارچوب مورد نظر نوشته شده باید با دیدی انتقادی مورد بررسی قرار گیرد. هیچ نکته مبهمی که خواننده نتواند آن را درک کند نباید باقی بماند. برای آن که بتوان با دیدی انتقادی به نتیجه کار خود بنگریم، بهتر آنست که حداقل چند روز پس از نوشتن متن کامل، مجددا آن را مورد بررسی و انتقاد قرار دهیم. در این مرحله، وجود یک سیاهه وارسی ( Checklist ) شامل نکات مهمی که باید مورد توجه قرار گیرد بسیار کمک کننده و موثر است. سیاهه وارسی پیوست بسیاری از نکات و جنبه های لازم برای بررسی ”مرور نوشتارها“ را در بر دارد.
پس از مطالعه انتقادی ”مرور نوشتارها“ و انجام اصلاحاتی در آن، توصیه می شود حاصل کار را به یکی از همکاران علاقمند و تیزبین خود بدهید تا از دید فرد دیگری نیز مورد بررسی قرار گیرد و نکات مبهم و ضعیف آن مشخص شود. چنانچه سیاهه وارسی تهیه شده نیز در دسترس وی گذارده شود می تواند رهنمودهای بیشتری برای بررسی عمیق تر در اختیار او قرار دهد.
 
5. نتیجه گیری
”مرور نوشتارها و پیشینه پژوهش“ یکی از مراحل مقدماتی و در عین حال اساسی در انجام پژوهش ها به ویژه پایان نامه های کارشناسی ارشد و دکتری است. دانشجویان این دوره ها باید این موضوع را جدی گرفته و حداقل 2 تا 3 ماه کار تمام وقت را به این منظور اختصاص دهند. تهیه و نوشتن چنین کاری که مستلزم مطالعه بسیار و رعایت برخی ملاحظات است بر غنای پژوهش می افزاید و به پژوهشگر در فراهم آوردن بنیادهای نظری طرح خود کمک می کند. استنتاج کلی پژوهشگر از مطالعات خود و نوشتن“مرور نوشتارها“ در واقع همچون پلی است که آثار و پژوهش های پیشین را به اثر در دست انجام وی پیوند می زند. از سوی دیگر خواننده و داور یک طرح پژوهشی، مقاله علمی و یا پایان نامه با مطالعه“مرور نوشتارها“ در می یابد که پژوهشگر تا حد امکان آثار و پژوهش های پیش از خود را به دقت بررسی و مطالعه کرده و از یافته ها و نتایج آنها استفاده نموده است.
آنچه که ”مرور نوشتارها“ را منسجم و مفید می کند، وجود ساختاری مناسب و رویکردی انتقادی و تحلیلی است. توجه به هدف ”مرور نوشتارها“ و در دسترس داشتن یک سیاهه وارسی می تواند موفقیت آن را تضمین کند. به طور خلاصه، برای انجام ”مرور نوشتارها و پیشینه پژوهش“ لازم است مراحل زیر دنبال شود:
1. مشورت با استادان راهنما و مشاور و نیز برخی صاحب نظران درباره موضوع و جنبه های گوناگون مورد بررسی در مرور نوشتارها و پیشینه پژوهش
2. تعیین چارچوب و مراحل انجام ”مرور نوشتارها و پیشینه پژوهش“ با توجه به هدف و دامنه کار پژوهشی.
3. تعیین نوع ”مرور نوشتارها“ ( توصیفی، تحلیلی، انتقادی، یا ترکیبی از آنها )
4. شناسایی منابعی که باید مرور شود ( مراجعه به پایگاه های اطلاعاتی، دائره المعارف ها، کتاب های پایه و درسی، مقاله های مروری).
5. مراجعه به منابع دست اول ( پایان نامه ها، گزارش ها و مقاله های پژوهشی).
6. مطالعه، تحلیل و نقد نوشتارها، و یادداشت برداری از مطالب مرور شده.
7. دسته بندی یادداشت ها و مطالب بر اساس مقوله های مشخص
8. نوشتن متن اصلی بر اساس یک ساختار مشخص و تقسیم بندی شده.
9. استنتاج از مطالعات پیشینه و مرتبط کردن  پژوهش های انجام شده با سوالات و فرضیه ها و هدف های تحقیق
10. بازنگری نهایی ”مرور نوشتارها“ و ویرایش آن.
 
پیوست یک. سیاهه وارسی ”مرور نوشتارها و پیشینه پژوهش“
برای اطمینان از کیفیت ”مرور نوشتارها و پیشینه پژوهش“ و جنبه های مختلف آن، می توان پرسش هایی را به شرح زیر مطرح ساخت. سیاهه حاضر به صورتی تدوین یافته است که هم خود نویسنده و هم اشخاص دیگر ( مانند استاد راهنما، داور پایان نامه یا مقاله پژوهشی ) بتواند از آن در جهت وارسی و ارزیابی پیشینه پژوهش استفاده کند:
آیا ”مرور نوشتارها“ عنوان گویا و مناسبی دارد؟
آیا ”مرور نوشتارها“ با یک مقدمه مناسب که هدف، رویکرد و دامنه آن را بیان دارد آغاز شده است؟
آیا در این اثر، به جنبه خاصی از یک موضوع کلی پرداخته شده است؟
آیا تمامی جنبه های آن موضوع خاص مورد توجه و پوشش قرار گرفته است؟
آیا ساختاری واضح و روشن که دارای تقسیم بندی مشخصی باشد برای پیشینه پژوهش در نظر گرفته شده است؟
آیا جنبه های مورد توجه در یک ساختار و روال منطقی ( مثلا موضوعی، تاریخی، یا مکانی، و مانند آنها ) ارائه شده؟
آیا متن ”مرور نوشتارها“ از انسجام و یکدستی لازم از نظر سبک ارائه مطالب برخوردار است؟
آیا عبارت های به کار رفته در متن روشن است و به طور شفاف مقصود جمله را بیان می دارد؟
آیا جمله ها و بندها ( پاراگراف ها ) با عبارت های اتصالی به هم ربط داده شده اند؟
آیا از نقل قول های به کار رفته به صورت صحیح و مناسب استفاده شده است؟
آیا تعداد نقل قول های به کار رفته، به ویژه نقل قول های مستقیم، در حداقل است؟
آیا شیوه استناددهی به آثار پژوهشگران و نویسندگان در متن ”مرور نوشتارها“ از یک استاندارد شناخته شده ( مثلا شیوه نامه شیکاگو، و شیوه نامه انجمن روانشناسان آمریکا ) پیروی می کند؟
آیا ”مرور نوشتارها“ توانسته است تا حد ممکن بیشتر نویسندگان و پژوهشگران اصلی حوزه مورد بررسی را شناسایی و آثار آنها را مرور کند؟
آیا آثار مورد بررسی، تا حد ممکن، شامل همه نوع آثار از جمله نوشته های پژوهشی ( مثل پایان نامه ها، مقاله ها و گزارش های پژوهشی ) و نیز کتاب ها و مقالات معمولی ( توصیفی ) است؟
آیا نوشتارهای مورد بررسی، بیشتر از نوع آثار پژوهشی است یا نوشته های توصیفی؟
چنانچه بیشتر نوشتارهای مورد بررسی شامل آثار پژوهشی است، آیا در هر مورد از آنها، روش تحقیق، ابزار گردآوری داده ها، یافته های مهم و نتایج حاصله ذکر شده است؟
آیا ”مرور نوشتارها“ با رویکردی تحلیلی و احتمالا انتقادی به تحلیل نوشته ها و پژوهش ها پرداخته است؟
آیا در ”مرور نوشتارها“ نقاط قوت و ضعف هر پژوهش با دیدی بی طرفانه بیان شده است؟
آیا نظریه ها و رویکردهای مخالف نظریه مورد توجه پژوهشگر هم شناسایی شده و مورد تحلیل قرار گرفته است؟
آیا در ”مرور نوشتارها“ تا حد ممکن، جایگاه هر تحقیق و تاثیر آن در حوزه موضوعی مورد بررسی بیان شده است؟
آیا در ”مرور نوشتارها“ پژوهشگر برداشت و نظر ( انتقادی، یا تحلیلی ) خود را نیز در مورد آثار مطالعه شده افزوده است؟
آیا در پایان ”مرور نوشتارها“ جمع بندی و استنتاج کلی از بررسی آثار وجود دارد؟
آیا در این جمع بندی و استنتاج، وضعیت کلی حوزه با موضوع مورد بررسی از نظر پژوهش ها و آثار موجود بیان شده است؟
آیا در پایان ”مرور نوشتارها“ زمینه های خالی تحقیق شناسایی و ارائه شده است؟
آیا در پایان ”مرور نوشتارها“، پیشنهادهای برخی نویسندگان و پژوهشگران برای پژوهش جدید تر ارائه شده است؟
آیا فهرست منابع و مآخذ مورد بررسی به صورتی استاندارد در پایان ”مرور نوشتارها“ اضافه شده است؟
منبع: http://ruykard.blogfa.com
..................................................................................................................................
سوابق مربوط به موضوع تحقيق معمولا حداقل در 5 مورد شامل سوابق پژوهشی و همراه با نتایج آن ذکر می گردد.
پژوهش کین تینا و همکاران (2014) در زمینه ارزیابی اثر بخشی توانایی دانش آموختگان پرستاری بر نشانه های نافعالی بر اساس سطح 3 مدل پاتریک نشان داد که دوره های اموزشی ارائه شده موجب تغییر مطلوب در سطح رفتار آنها شده است.
فرجاد (2012) به بررسی اثر بخشی دوره های آموزشی در دانشگاه براساس مدل کرک پاتریک پرداخت. نتایج پژوهش وی نشان داد که برگزاری دوره های اموزشی براساس مدل کرک پاتریک اثر بخش بوده است.
نتایج پژوهش بخشنده، احمدی، بهنام، و حمیدی (1392)در زمینه اثر بخشی دوره های داوری و مربیگری از دیدگاه دانشجویان براساس مدل کرک پاتریک نشان داد که کلاس های مربیگری و داوری اثربخشی لازم داشتند.
پور جهرمی و همکاران (1390) به بررسی اثر بخشی آموزش کار با دستگاه الکتروشوک به پرستاران براساس مدل کرک پاتریک پرداختند. نتایج پژوهش نشان داد که دوره های اموزشی کار با دستگاه الکتروشوک به پرستاران، عوامل سه گانه واکنش مطلوب داشته و توانسته تغییرات موثر در حیطه های چهار گانه ایجاد نموده و اثر بخشی مناسب داشته است.
نتایج پژوهش رضازاده بهاداران، خسروی بابادی، تونتاب حقیقی (1390) نشان داد که تاثیر آموزش دوره های ضمن خدمت بر کارآیی کارکنان براساس مدل کرک پاتریک بالاتر از حد متوسط بوده و از تاثیر بالایی برخوردار است.
نتایج پژوهش هداوندی و هداونی (1389) نشان داد که دور های آموزشی مدیریت بحران براساس مدل کرک پاتریک از نظر افزایش و آگاهی مدیران اثر بخش بوده است. و از نظر شرکت کنندگان میزان کیفیت کارگاه های آموزشی و کل دوره در سطح مطلوب ارزیابی شده است.
منبع: http://www.iranpajohesh.com
..................................................................................................................................
پس از يافتن مسئله تحقيق، پژوهشگر بايد كار خود را با دو بررسى مهم و كارساز آغاز كند كه عبارتند: از مطالعه اكتشافى و بررسى پيشينه يا مرور ادبيات تحقيق. اين بررسى ها مشابه و در هم تنيده اند و ممكن است برخى از مراحل آن ها همزمان صورت گيرد. با اين وجود، چون هدف هايشان متفاوت است، محقق بايد به تفاوت آن ها آگاه بوده و به هر دو كار بپردازد.
درمطالعه اكتشافى، هدف به دست آوردن بينش دقيق تر و دركى روشن تر نسبت به مسئله تحقيق و زواياى آن و نيز شناخت خلأهاى پژوهشى است. اين هدف از طريق مطالعه دقيق كتاب ها، مقالات و مصاحبه با كارشناسانى به دست مى آيد كه اطلاعات جامع و عميق نسبت به حوزه مورد نظر دارند و مى توانند ديدگاه هاى كلى و جزئى در باره اين مسئله و مسائل مشابه را به خوبى جمع بندى و معرفى كنند. محقق در اين مطالعه، تا اندازه اى با خلأهاى پژوهشى نيز آشنا مى شود و درمى يابد كه تقريبا در كدام حوزه، مسائل حل نشده وجود دارد. همچنين از برخى تحقيقات پيشين نيز آگاه مى شود، اما لزوما با همه تحقيقاتى كه قبلاً در اين باره يا در باره موضوعات مشابه صورت گرفته اند آشنا نمى شود. ممكن است پژوهش هاى ديگرى نيز صورت گرفته باشند كه نتايج آن ها هنوز گزارش نشده باشد. اين مطالعه شبيه عمليات اكتشافى زمين هاى نفت خيز است كه پيش از حفر چاه بايد انجام شود تا حوزه مناطق نفت خيز شناخته شود. بنابر اين، اگر محقق حتى يك يا دو جلد كتاب جامع بيابد كه تحقيقات مهم پيشين را خلاصه و جمع بندى كرده باشند، با مطالعه دقيق آن ها مى تواند به هدف خود دست يابد.1
اما بررسى پيشينه تحقيق، مطالعه گذشته آن است و نگاهى است به آنچه ديگران در زمينه اين تحقيق يا موضوعات مشابه انجام داده اند. در بررسى پيشينه، محقق مى خواهد بداند ديگران در اين باره چه كرده اند، تا كجا پيش رفته اند و چگونه كار كرده اند، تا او نيز كار خود را در راستا و ادامه تلاش هاى پيشين قرار دهد و در ضمن از روش ها و نتايج آن تلاش ها در حل مسئله خود استفاده كند. اگر ديگران مسئله اى را كه محقق در صدد حل آن است، پيش از او به بهترين شكل ممكن حل كرده باشند، پرداختن به چنين تحقيقى كار بيهوده و لغوى خواهد بود. اما اگر آن مسئله هنوز حل نشده يا روش قابل قبولى نداشته است، مى تواند براى حل آن با روش مقبول، دست به كار شود.
حال كه بررسى پيشينه با چنين هدفى صورت مى گيرد، پژوهشگر بايد همه مراكز و منابعى را كه احتمال مى دهد گزارشى از تحقيقات گذشته در آن يافت مى شود، جست و جو كند و نبايد مانند مطالعه اكتشافى تنها به يك يا دو منبع جامع بسنده نمايد.2
مطالعه پيشينه، گاه به نام مرور ادبيات تحقيق (Literature Review)نيز خوانده مى شود، اگرچه ممكن است برخى واژه ادبيات تحقيق را به مفهومى عام تر به كار ببرند كه علاوه بر پيشينه تحقيق، شامل مبانى و چارچوب هاى نظرى و تئورى هاى كلان مربوط به حوزه مسئله پژوهشى نيزمى شود.
اين مقاله، به چيستى و چگونگى پيشينه تحقيق مى پردازد. اهميت و فوايد بررسى پيشينه
بررسى ادبيات موضوع، كار بزرگ و مهارت مهمى براى محقق شمرده مى شود. گاه قريب يك سوم پايان نامه ها به بازنويسى، تجزيه و تحليل و نقد ادبيات زمينه اختصاص مى يابد. محقق با اين مطالعه، تحقيق خود را با تكيه بر تلاش هاى دانشمندان پيشين آغاز مى كند و از اين رو، بر شانه بلند گذشتگان سوار شده و از بالا افق هاى دورتر را مى بيند. مرور پيشينه، مطالعه نقّادانه كارهاى سابق است واگر با حوصله و دقت انجام گيرد، ضمن آنكه بينش محقق را افزايش مى دهد، پشتوانه كار او نيز خواهد بود. محقق در مطالعه پيشنيه به شناخت حدود و ثغور و ابعاد مسائل مشابه و در نتيجه، مسئله خود نيز مى رسد و در ضمن اين مطالعه، روش تحقيق، وسايل جمع آورى اطلاعات و يافته هاى مهم، و چارچوب هاى تحقيقات پيشين را نيز كشف مى كند و نقاط ضعف و قوت آن ها را پشتوانه كار خود قرار مى دهد. بسيارى از نقص ها و اشكالات تحقيقات موجود، به ويژه پايان نامه هاى كارشناسى ارشد و دكترى، به عدم بررسى درست پيشينه برمى گردد كه با اين بررسى مى توان از بروز آن ها پيشگيرى كرد. فوايد بررسى پيشينه را مى توان به نحو جزئى تر و متمايزتر چنين برشمرد:
1. شناخت بهتر مفاهيم كليدى مسئله تحقيق و در نتيجه، كمك به بيان روشن تر و دقيق تر مسئله و تفاوت آن با مسائل ديگر، و نيز رابطه اين مسئله با مسائل تحقيقات ديگر؛
2. متصل كردن يافته هاى تحقيق به تحقيقات پيشين؛
3. شناخت درست خلأهاى پژوهشى، اجتناب از كارهاى تكرارى و در نتيجه، پيشگيرى از اتلاف سرمايه هاى مالى وانسانى بسيار؛ زيرا محقق فقط در صورتى بايد تحقيق جديد را آغاز كند كه پرسش اصلى او بى پاسخ مانده باشد؛
4. يافتن روش ها و ابزارهاى دقيق تر و گاه شيوه هاى ابتكارى براى حل مسئله كنونى و اجتناب از روش هاى نامناسب و بى نتيجه.
5. فراهم شدن زمينه براى تدوين بهتر فرضيه هاى تحقيق؛
6. نقد تحقيقات پيشين و شناخت كمبودها و اثبات ضرورت تحقيق كنونى؛
7. شناخت خطاهاى تحقيقات سابق و سعى در اجتناب از آن ها؛
8. آشنايى با پيشنهادهاى خاص محققان پيشين براى تحقيقات آينده؛
9. فراهم شدن تكيه گاه محكم براى استدلال منطقى در مرحله بررسى و ارزيابى فرضيه ها و استنتاج، به ويژه در تحقيقات تاريخى، توصيفى تحليلى، علّى و همبستگى؛
10. شناخت منابع معتبر قابل استفاده در تحقيق كنونى؛
11. آشنايى با كسانى كه در موضوعات مشابه كار كرده اند. در نتيجه مى توان گفت محققى كه به تلاش هاى پيشينيان بها ندهد، از ارزش كار خود نيز كاسته است. مراحل بررسى پيشينه
محقق براى بررسى پيشينه بايد مراحل زير را طى كند:3
1. شناخت نسبى از مسئله تحقيق و كليد واژه هاى آن به دست آوَرَد. براى شناختن مسئله ابتدا بايد يك يا دو جمله در تشريح آن نوشت و سپس براى وضوح بيشتر آن، به متون درسى و دائرة المعارف ها مراجعه كرد. 4 در چنين منابعى سعى بر آن است كهنظريات و مفاهيم مربوط به آن ها به طور روشن وقابل فهم بيان شود. البته اگر محقق قبلا مطالعه اكتشافى را انجام داده باشد، حد و حدود مسئله تحقيق و مفاهيم كليدى آن برايش روشن شده و به راحتى مى تواند گام دوم بررسى پيشينه را بردارد.
2. منابع مناسبى را كه به معرفى تحقيقات مى پردازند، بيابد و بررسى كند. گام هاى دوم و سوم را مى توان اصلى ترين مراحل در مطالعه پيشينه دانست. در گام دوم با استفاده از كليد واژه ها و دركى كه از مسئله فراهم شده، بايد به دنبال منابعى گشت كه شامل اطلاعات لازم در باره تحقيقات مربوط به مسئله تحقيق و موضوعات مشابه هستند. يافتن اين منابع از راه ها و پايگاه هاى زير ممكن است:5
* فهرست كتاب ها در كتابخانه هاى تخصصى؛
* نمايه موضوعى كتب مانند نرم افزار "هادى "براى يافتن بخش ها يا فصولى از كتب؛
* فهرست نشريات دوره اى در كتابخانه هاى تخصصى. برخى از نشريات، اختصاص به مرور تحقيقات پيشين در رشته هاى خاص دارند؛ مانند Psychological Bulletinدر رشته روان شناسى كه كار محقق را به ميزان قابل توجهى آسان مى كنند.
* نمايه مطبوعات و فهرست مقالات؛
* فهرست پايان نامه ها؛
* فهرست چكيده تحقيقات و پايان نامه ها؛
* دائرة المعارف ها؛
* سيستم هاى رايانه اى مانندCD-Rom ، شبكه هاى Online و شبكه اينترنت؛
* مصاحبه با اساتيد رشته مربوطه؛
* مشورت با كتابدار مرجع (كه با منابع آشنايى كافى دارد)؛
* فهرست كتاب شناختى مقالات يا كتاب ها (Bibliography) كه علاوه بر كمك در شناخت منابع، براى "جست و جوى ارجاعات " (Citation Search)نيز مفيد است. "جست و جوى ارجاعاتْ" تكنيكى است براى پيدا كردن تحقيقاتى كه به تحقيقات ديگر استناد كرده اند و از اين طريق، يافتن تحقيقاتى كه ديگران بيشتر به آن ارجاع داده اند. هر كارى كه به آن بيشتر استناد شده باشد، معتبرتر است. منابعى وجود دارند كه تحقيقات جديد را از نظر ميزان ارجاع به آن ها درجه بندى و معرفى مى كنند؛ مانند "فهرست ارجاعات علوم اجتماعى "يا6Index) SCCI (Social Sciences Citation
* مقدمه ها و پيش درآمدهاى مقالات (كه معمولاً مرورى برتحقيقات پيشين در باره موضوع ذكر مى كنند؛ اطلاعاتى كه مى توانند سرنخ هاى خوبى براى يافتن منابع باشند.)
از ميان منابع مزبور، محقق بايد ابتدا به كتاب ها و منابع جديد مرتبط با موضوع مراجعه نمايد، از طريق آن ها تحقيقات پيشين را شناسايى كند و در صورت لزوم به مطالعه اصل آن ها بپردازد.
اگرچه ممكن است جست و جو در همه پايگاه ها وطرق فوق نياز به وقت و حوصله زيادى داشته باشد، اما با توجه به آثار و فوايد اين جست و جو و خسارت هايى كه از ترك آن به وجود مى آيد، بايد وقت قابل توجهى را براى استفاده از كتابخانه در نظر گرفت. از اين رو، بايد با انواع منابع اطلاعاتى در كتابخانه و نوع طبقه بندى آن ها آشنا بود. امروزه غالب كتابخانه هاى بزرگ، منابع خود را بر اساس طبقه بندى كتابخانه كنگره آمريكا مرتب كرده اند. استفاده از اين طبقه بندى براى يافتن كتابى خاص در موضوع مورد نظر نياز به اندكى تمرين و آشنايى دارد؛ زيرا ممكن است عنوان موضوع مورد نظر عينا در فهرست موضوعات طبقه بندى كنگره نباشد. در اين صورت، بايد حوزه اى از موضوعات را پيدا كرد كه شامل آن موضوع خاص است. مثلاً كتاب هايى در باره "حوادث مرتبط با الكل" در طبقه هاى زير قابل دست يابى است: "نوشيدن و حوادث هوايى"، "نوشيدن و حوادث اتومبيل"، "روابط بين دارو و الكل".
در كتابخانه براى به دست آوردن نگاه كلى و گسترده از تحقيقات پيشين، فهرستى از كتاب هاى درسى عمومى، نقطه آغاز خوبى است. دائرة المعارف هاى عمومى در زمينه علوم رفتارى و همچنين دائرة المعارف هاى تخصصى تر در حوزه هاى تعليم و تربيت، كار اجتماعى، مطالعات زنان و بسيارى زمينه هاى ديگر نيز وجود دارند. محتواى دائرة المعارف با دقت انتخاب شده تا در آزمون گذشت زمان موفق باشد. به همين سبب، غالبا اعتبار لازم را دارد، اگر چه جزء منابع دست دوم به شمار مى آيد.7
اما مهم ترين و مفيدترين منابع اطلاعاتى در كتابخانه، در قفسه ها يافت نمى شود، بلكه پژوهشگر بايد منتظر كسى بنشيند كه مى تواند به او كمك كند. كتابدار مرجع كسى است كه آموزش حرفه اى و تخصصى ديده است و كار او كمك كردن به ديگران است تا اطلاعات لازم را در باره منابع به دست آورند. از او حتى مى توان در باره منابع مربوط به يك موضوع خاص سؤال كرد. البته نبايد صرفا سؤال كرد و گذشت، بلكه بايد نياز خود را با جزئيات براى كتابدار توضيح داد. او به شيوه هاى مختلف مى تواند كمك كند.
برخى از پايگاه هاى اطلاعاتى را كه فهرستى از منابع را در اختيار محققان مى گذارند، مى توان از طريق اينترنت به دست آورد. مثلاً، موتور جست وجوى «ياهو» چنين پايگاه هايى را معرفى مى كند كه البته براى استفاده از متون اين منابع غالبا بايد مبلغى را پرداخت كرد. اما آگاهى از فهرست منابع مربوط به موضوع نيز مى تواند در گام اول بسيار مفيد باشد.
3. پس از يافتن تحقيقات مشابه به مطالعه نقادانه اين تحقيقات بپردازد. محقق با استفاده از راه ها و منابع مزبور، عناوين مشابه يا نزديك به عنوان تحقيق خود را جست و جو مى كند. يافتن تحقيقاتِ مطابقْ يا مشابه، هشدارى است براى محقق كه نقّادانه و با تيزبينى و دقت آن ها را مطالعه كرده، شباهت ها و تفاوت هايشان را با تحقيق خود جست و جو كند تا تفاوت هاى مهم آن ها با تحقيق فعلى برجسته شده و توجيه كافى براى انجام تحقيق جديد فراهم آيد و نيز معلوم شود كه اين تحقيق نسبت به آن ها از چه جايگاهى برخوردار است و چه رابطه اى بين آن ها وجود دارد، پژوهش هاى مشابه تا كجا پيش رفته اند و دقيقا خلأ موجود در اين زمينه چيست. چنين نگاهى به پيشينه، به محقق كمك مى كند در پرتو كارهاى مشابه و اشاراتى كه در ضمن آن ها موجود است، مسئله خود را نيز به نحو روشن ترى تحليل كند و به مخاطبِ تحقيق خود بشناساند.
براى مثال، محققى كه مى خواهد درباره "آثار تربيتى انذار و تبشير در قرآن "تحقيق كند، تحقيقاتى كه "ابعاد مختلف انذار وتبشير در روايات" را بررسى كرده اند نيز جزء كارهاى مشابه براى او محسوب مى شود و نيز تحقيقاتى كه به "آثار اجتماعى و فرهنگى انذار و تبشير در قرآن "يا "در تاريخ صدر اسلام" پرداخته اند، به پژوهش او نزديكند و جزء پيشينه كار او محسوب مى شوند. همچنين اگر كسى بخواهد در باره "تغيير در خدا از نظر صدرالمتألهين" پژوهش كند، بايد به تحقيقاتى كه "ديدگاه صدرا در باره صفات يا ذات خدا" را بررسى كرده اند، توجه كند و آن ها را پيشينه تحقيق خود قرار دهد.
اگر هيچ تفاوتى بين كار خود و تحقيقات مشابه پيدا نكرد و هيچ دليل قانع كننده اى نيز براى تكرار تحقيق نداشت بايد دست از اين كار بشويد و در پى موضوع و مسئله اى ديگر برآيد. دليل قانع كننده، مثل اين كه احتمال تغيير شرايط و به تبع آن، تغيير نتايج تحقيق را بدهد يا نقصى در اجراى تحقيق قبلى كشف كند كه اين نقص مى تواند در نتايج، اثر بگذارد. در اين صورت، دوباره به همان مسئله مى پردازد و سعى مى كند از آن نقص و عيب ها پرهيز كند؛ مثلاً، روش تحقيق قبلى به نظر او مناسب نبوده است يا در نتيجه گيرى و تحليل ها اشكالاتى مى بيند كه لازم است دوباره همان مسئله با روش مناسب تر و تحليل هاى دقيق تر بررسى شود. اما اگر هيچ يك از اين ادله براى تكرار تحقيق موجود نبود، اجراى آن با صرف وقت و سرمايه و امكانات، دور از سفاهت نيست.
البته مقتضاى نگاه نقّادانه اين است كه هم نقاط مثبت و امتيازات را بجويد تا از آن ها استفاده كند و هم نقاط منفى و عيب ها را تا از آن ها پرهيز نمايد.
4. چكيده اى از تحقيقات مطابق و مشابه تهيه كند. چكيده، شامل يافته ها به طور كلى و احيانا روش تحقيق و گاهى آمار نمونه است. از اين رو، براى تهيه چكيده بايد مسئله، روش تحقيق و يافته هاى آن را فهميد. براى فهميدن نيز در صورت نياز بايد به متخصصان و اهل فن مراجعه كرد. فهميدن و هضم كردن تحقيقات پيشين، علاوه بر كمك كردن در تهيه چكيده، منافع بسيارى براى محقق دارد و راهگشاى پيچ وخم هاى دشوار تحقيق او خواهد بود. در اين مرحله بايد اطلاعات ارجاعى و كتاب شناختى و آدرس محل نگهدارى منبع را نيز يادداشت كرد.
5. به نگارش بررسى انجام شده بپردازد. گزارش بررسى پيشينه بايد نشان دهد كه محقق بر موضوع تحقيق خود اشراف دارد و از آخرين تحقيقات مرتبط آگاه است8 و ضرورت تحقيق كنونى را نيز ثابت كند. از اين رو، گزارش پيشينه بايد شامل دو بخش اصلى باشد: 1. خلاصه و چكيده اى از دانش موجود در باره تحقيقات مرتبط؛ اين بخش با استفاده از چكيده هاى تهيه شده در مرحله قبل تدوين مى شود. 2. تحليل و نقد تحقيقات پيشين به گونه اى كه ضرورت و اهميت مسئله فعلى را روشن كند و ارتباط اين تحقيق را با تحقيقات پيشين نشان دهد. گزارش پيشينه بدون تحليل و نقد، كارى است ناقص و بى نتيجه؛ زيرا از هدف اصلى بررسى پيشينه كه نشان دادن خلأها و تبيين ضرورت تحقيق كنونى است، غفلت كرده است.
6. كتاب شناسى منابع را تهيه كند. مشخصات كتاب شناختى منابع مورد استفاده و نيز تحقيقات مرتبط پيشين كه در آن ها يافت شده، بايد با دقت يادداشت شده و در بخش بررسى پيشينه ذكر گردد تا در مستند بودن اين بررسى ترديدى ايجاد نشود. شيوه ثبت مشخصات كتاب شناختى منابع، در شيوه نامه هاى ويرايش آمده است. اشتباهات معمول در بررسى پيشينه
اشتباهات معمول در بررسى پيشينه در بين پايان نامه هاى تحصيلى بيشتر به چشم مى خورند. بسيارند پايان نامه هايى كه يا با قضاوت شتاب زده و صريح حكم كرده اند: «هيچ تحقيقى در باره اين مسئله يافت نشد»، يا تعداد بسيار كمى از تحقيقات مرتبط را معرفى كرده اند. در برخى موارد نيز كه نقد و تحليلى صورت گرفته است، به شكل منطقى ضرورت تحقيق كنونى توجيه نشده است و يا آدرس دهى تحقيقات پيشين، ناقص است، و نقص هايى ديگر از اين قبيل.
توجه به اشتباهات زير و سعى در پرهيز از آن ها مى تواند از بروز نقص هاى مختلف از جمله موارد مزبور پيش گيرى كند.9
1. عدم تعريف دقيق مسئله و مفاهيم كليدى آن10؛
2. تنبلى و شتابزدگى در جست و جوى منابع؛
3. اعتماد افراطى بر منابع دست دوم؛
4. تأكيد بر نتايج تحقيقات و غفلت از روش ها و ابزارها؛
5. ثبت اطلاعات زياد در برگه هاى يادداشت؛
6. تنظيم ناصحيح فهرست منابع؛
7. قضاوت در باره تحقيقات، روش ها، مسائل و نتايج آن ها پيش از فهم درست آن ها. خاتمه و نتيجه گيرى
غفلت از اهميت پيشينه خسارت هايى همچون: محروم شدن از تجربيات گذشتگان، عدم اشراف بر موضوع تحقيق، خامى و نپختگى تحقيق، تكرار بيهوده و اتلاف سرمايه هاى كلان مادى و انسانى، و موارد ديگر را به دنبال خواهد داشت. از سوى ديگر، بررسى ناقص و ضعيف پيشينه نيز بى فايده يا كم فايده و گاه مانند نبودن آن است.
منبع: http://pajohesh.nashriyat.ir
..................................................................................................................................
پیشینه یا سابقه بحث به تحقیقات مدون و غیرمدونی اشاره دارد که در باره موضوع مورد نظر ما انجام و نوشته شده است. در انگلیسی به آن literature review گفته می­شود. هر چند به سختی می­توان بین پیشینه تحقیق و چارچوب نظری تمایز قائل شد با این وجود، نگارنده در این بخش در پی آن است تا چسبندگی مفهومی بین پیشینه تحقیق و چارچوب نظری را بین ببرد و تمایزات آنها را آشکار سازد. مبنای دیدگاه پیشینه­نویسی این است که علم حالت انباشته دارد. رسیدن به یک نتیجه تحقیقی خوب و نیل به یک مدل برازنده­تر نیازمند استفاده از تجربیات پیشین محققان قبلی نسبت به مساله است. در واقع در باره ضرورت پیشینه­نویسی،‌ به این اصل اذعان داریم که علم محصول تفکرات جمعی بشر و به تدریجی و به صورت ذره­ای و همراه با خطا پیشرفت می­کند و بشر بر خلاف حیوانات از تجربیات دیگران استفاده می­کند.
 هر پدیده­ای دارای سابقه یا پیشینه­ای است که وضع و شرایط امروز آن تابع همین گذشته است. پدیده­های اجتماعی وابسته به گذشته­اند و در زنجیره­ای از تداوم جای می­گیرند. هویت آنان، بدون در نظر گرفتن گذشته­ای که در آن تکوین و تبلور یافته­اند، به دست نخواهد آمد. هیچ تحقیقی در خلاء صورت نمی­گیرد. بنابراین، به طور طبیعی هر پژوهش در تداوم پژوهش­های پیشین به انجام می­رسد
محقق، با توجه به پیشینه­نویسی، هم از دوباره کاری­ها در مورد موضوع اجتناب می­شود و هم از داده­های تحقیقات پیشین برخوردار می­گردد . ارتقاء دانش نیز به همین تداوم وابسته است. هر پژوهش باید متّکی به دستاوردهای پیشین باشد؛ در حالی که خود هم سخنی تازه دارد و هم روش­هایی دقیق­تر در شناخت پدیده به کار می­گیرد.
 در مطالعه مشکل اجتماعی و هر نوع تحقیق، محقّق باید سعی نماید به مطالعاتی که قبلاً در زمینه همان مساله به انجام رسیده است، دست یابد و در نحوه بررسی که شامل طرح، بررسی، و روش مطالعه است، تفحّص نماید تا معایبی را که در مطالعات قبلی می­بیند در طرح تحقیق خود وارد نسازد. این بررسی مقدماتی، محقّق را از بسیاری مخاطرات و مشکلات بعدی مصون خواهد داشت. همچنین به او کمک خواهد کرد که بهترین طرح تحقیق، و سهل­ترین روش تحقیق را برای مساله مورد مطالعه­اش انتخاب نماید.
با توجه به مطالب فوق می­توان گفت که در پیشینه­نویسی باید هم به سابقه خود مسئله پرداخت و هم به سابقه پژوهش­هایی که در مورد تبیین و تشریح ابعاد مسئله و راه­حل­های انجام شده است توجه کنیم. در سابقه­شناسی خود مسئله باید بفهمیم که خاستگاه آن کجا، چگونه و تطوّرات و تحوّلات و وضعیت فعلی آن چگونه است. در پیشینه پژوهش­های مسئله، منابع موجود را در یک سیری کلی می­بینیم و به سابقه عام و هم خاص مسئله توجه می­کنیم.
پیشینه مسئله تحقیق
محقق باید قبل از طرح مسئله، تبارشناسی و ریشه­یابی مسئله را انجام دهد و دریابد که مسئله ریشه در چه علمی دارد و در چه علوم و شاخه­هایی قابل بحث است. همچنین، محقق باید بداند مسئله­ای که در تحقیق خود می­خواهد بررسی کند به کدام گستره از علوم تعلق دارد. محقق برای دست­یابی به یک تبارشناسی خوب، باید اجمالاً از مسائل علوم دیگر و ویژگی بحث آنها اطّلاع داشته باشد. بنابراین، بخشی از پیشینه­نویسی به تبارشناسی برای خود مسئله منجر می­شود.
پیشینه پژوهش­های مسئله
گاهی محقق منابع متعددی را در مورد پیشینه تحقیق مطالعه می­کند؛ ولی در روش نوشتن پیشینه درست عمل نمی­کند. نام بردن چند منبع، بدون هیچ گونه اشاره به محتوای آنها و نوآوری محقق، بیانگر عدم توانایی وی در پیشینه­نویسی است. نوشتن پیشینه مناسب بیانگر آن است که محقق منابع مرتبط بسیاری را مطالعه کرده است و با تأمل در محتوای آنها، کم و کاستی­ها را بررسی نموده است. در نهایت، با اشراف کامل در مورد موضوع تحقیق، پژوهش خود را با یک نوآوری طراحی کرده است. این امر مستلزم طرح مسئله از قبل و توجه به پیشینه خود مسئله است.
  محقّق میدانی با بررسی تحقیقات گذشته به دنبال روشی جدیدتر است تا با ترکیب و تجزیه برخی روش­ها طرح نوینی برای بررسی فرضیات تحقیق خود انتخاب نماید. محقّق میدانی هنگام اشاره به تحقیقات پیشین باید به برخی از نکات کلیدی و اساسی تحقیق اشاره کند. ذکر عنوان تحقیق، نام محقّق (مستقیم یا غیر مستقیم)، فرضیات تحقیق، روش تحقیق مانند روش آزمون فرضیات و نتیجه نهایی آزمون­های آماری و... از تحقیقات گذشته، از مهم­ترین اجزاء قابل ذکر در بخش پیشینه تحقیق هر پژوهش میدانی است.
 اشاره به این جزئیات به صورت خلاصه و حتّی در حد یک بند یا یک سطر الزامی است. هر چند بهترین حالت ارائه یک چارچوب نظری از یک تحقیق در گزارش پژوهش میدانی به شرح فوق است؛ امّا در عمل برخی محققین میدانی با تأکید بر نتیجه تحقیقات گذشته، فقط برخی از اجزاء آن را در پژوهش خود ذکر می­کند. اگر تحقیقات انجام گرفته در مورد موضوع پژوهش متعدد و بی شمار باشد باید از مهارت خلاصه­نویسی استفاده کرد. داشتن مطالعات کتابخانه­ای و بررسی کلیه اسناد و مدارک مرتبط با موضوع تحقیق و مهارت­های روش مطالعه در منابع از پیش­نیازهای هر نوع پژوهش ( مخصوصاً در تدوین چارچوب نظری و پیشینه نویسی) است که بحث در مورد آن موجب خروج از اهداف این جزوه می­شود.
  نکته مهم این است که یک پیشینه خوب و مناسب و مکفی تحقیق، به تدوین فرضیه تحقیق و حتی مشخص شدن اهداف تحقیق و سؤال تحقیق منجر می­شود. در ادامه به نحوه بیان یک پیشنه تحقیق مرتبط با موضوع یک تحقیق فرضی با عنوان «بررسی رابطه بین هوش فرهنگی و موفقیت مدیران» توجه کنید:
     «در پژوهشی (مشبکی و تیروز، 1388، صص 54-70)، تاثیر هوش هیجانی و هوش فرهنگی بر موفقیت رهبران در کلاس جهانی مورد بررسی قرار گرفت. این تحقیق از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش جمع­آوری داده­ها در گروه تحقیقات همبستگی قرار می­گیرد. داده­های مربوط به هوش هیجانی با استفاده از پرسشنامه  65سؤالی ثرندایک به دست آمده است. برای سنجش هوش هیجانی از 4 فاکتور خود آگاهی، خود مدیریتی، آگاهی اجتماعی و مدیریت روابط استفاده شد. داده­های مربوط به هوش فرهنگی با استفاده از پرسشنامه ارلی و موساکوسکی به دست آمد که بر اساس 3 فاکتور ضریب فرهنگی شناختی،  ضریب فرهنگی پیرازبانی و ضریب فرهنگی احساس- انگیزشی اقدام به سنجش هوش فرهنگی می­نماید. دسته سوم داده­ها مربوط به موفقیت رهبر در کلاس جهانی بود. از آنجا که پرسشنامه جامعی در این زمینه وجود نداشت با استفاده از 4 فاکتور سواد جهانی، توان گسترش رهبری در لایه­های مدیریتی سازمان، درک تفاوت­های فرهنگی، انعطاف­پذیری و نوآوری پرسشنامه­ای تهیه شد. جامعه آماری این تحقیق شامل 50 مدیر ارشدی بود که در بنگاه­های اقتصادی (خدماتی و عمدتاً تولیدی) اصفهان مشغول به کار بودند. این مدیران به صورت تصادفی انتخاب شدند. این تحقیق بر مبنای سه فرضیه اصلی شکل گرفت:
1)    بین هوش هیجانی و موفقیت رهبران کلاس جهانی رابطه معنی داری وجود دارد.
2)    بین هوش فرهنگی و موفقیت رهبران کلاس جهانی رابطه معنی داری وجود دارد.
3)    بین هوش هیجانی و هوش فرهنگی رابطه معنی داری وجود دارد.
با توجه به نتایج این تحقیق، دو فرضیه اول کاملاً تأیید شد. اگر چه ضرایب همبستگی به دست آمده در مورد فرضیه سوم رابطه نسبتاً ضعیفی را نشان می­دهد؛ ولی از هوش هیجانی تنها 2 فاکتور مدیریت روابط و آگاهی اجتماعی دارای رابطه مثبت با هوش فرهنگی است و رابطه 2 فاکتور دیگر یعنی خودآگاهی و خود کنترلی تأیید نشده است».
به دلیل تعدّد و تکثّر پیشنه­های تحقیق، معمولاً در یک تحقیق کمتر اتفاق می­افتد که پیشینه به این صورت کامل مطرح شود. محقّقان از فرم خلاصه شده و با در نظر گرفتن بخش مورد تأکید پیشینه، آن را تلخیص و در پژوهش خود درج می­کنند. خلاصه و موجز پیشینه فوق که عیناً در یک پایان­نامه مشاهده گردید، به صورت زیر است:
«مشبکی و تیروز (1388)، با بررسی تاثیر هوش هیجانی و هوش فرهنگی بر موفقیت رهبران در کلاس جهانی، نتیجه گرفتند که هوش فرهنگی با موفقیت مدیران رابطه مثبت و معناداری دارد».
  دسته­بندی پیشینه تحقیق
    تعدّد و تکثّر تحقیقات انجام شده در مورد موضوع تحقیق، محقّق را مجبور می­سازد تا به شیوه­های مختلف و بر اساس یک اسلوب منطقی آنها را مرتب و دسته­بندی نماید. دسته­بندی پیشنه­های تحقیق، اصول و ضوابط منطقی خاصّی ندارد. با بررسی پایان­نامه­ها و مقالات متعدّد می­توان به نظم­های منطقی محقّقان پی برد و آنها را در تحقیقات خود اجرا نمود. در ادامه برخی از روش­های مرسوم دسته­بندی پیشینه­ها ارائه می­شود:
بر حسب منابع خارجی یا داخلی: برخی محقّقین پیشینه­های تحقیق خود را بر اساس منابع به دو دسته بزرگ منابع داخلی و منابع خارجی تقسیم می­کنند. در هر بخش تحقیقات مربوطه دسته­بندی می­شود. معمولاً تقدّم و تأخّر منابع خارجی و منابع داخلی را بر اساس مرجعی که تحقیق به آنجا ارسال می­شود در نظر می­گیرند.
بر اساس سیر زمانی بحث: اگر تعدّد پیشینه­ها به حدّی باشد که خارجی یا داخلی بودن آن مهمّ نباشد یا اصل زمان در پیشینه­ها مورد نظر محقّق جستجوگر باشد، پیشینه­ها را بر حسب قدیم به جدید (گاهی اوقات برعکس) مرتب­سازی می­کنند.
بر اساس روش و نحوه اجرای تحقیقات: اگر نوع تحقیقات در پیشینه­های انجام شده به گونه­ای باشد که بتوان آنها را در تعداد گروه مناسبی دسته­بندی کرد، این معیار به کار می­رود. فرض کنید می­خواهیم پیشینه­های تحقیق مرتبط با موضوع حجاب را تدوین نمائیم. می­توانیم آنها را در دو گروه بزرگ تحقیقات کتابخانه­ای حجاب و تحقیقات میدانی حجاب دسته­بندی و مرتّب نمائیم.
بر اساس شکل­گیری سیر بحث و تکامل آن: اگر بدون توجّه به سایر ویژگی­ها بخواهیم پیشینه­های تحقیق را با توجه به پیشرفت عمق و وسعت بحث تدوین نمائیم، باید اولیّن جرقّه ذهنی بشر در مورد موضوع را با توجیهات لازم به عنوان نقطه شروع بحث انتخاب نمائیم و در مسیر بحث پیشینه­ها به ترتیب تکامل و تعمّق آنها مرتّب کنیم.
برحسب شدّت یا میزان ارتباط به موضوع: گاهی اوقات موضوع محقق یک موضوعی جدید است که تحقیقات کاملاً مشابه و همسان با تحقیق مورد نظر محقّق یافت نمی­شود یا برخی پیشینه­های فقط تا حدودی مرتبط یافت می­شوند. در این حالت بهتر است محقّق پیشینه­ها را بر حسب میزان شدت تشابه، از تشابه کم به زیاد یا بر عکس، مرتب­سازی و تدوین نماید.
با توجّه به شرایط و وسعت موضوع، محقّق می­تواند تلفیقی از این روش­ها را در تدوین پیشینه تحقیق استفاده کند. برخی از سایر ویژگی­های مورد توجّه محقّقین در تدوین پیشینه به شرح زیر است: دانشگاهی یا حوزوی بودن تحقیق یا نویسنده، نوع منبع یا اعتبار علمی منابع مورد استفاده (نسخ خطی یا غیر خطی و...)، رویکرد فرقه­ای یا مذهبی پیشینه­ها (مثلاً منبع اهل سنت و تشیع)، دسته­بندی پیشینه­ها بر اساس قبل و بعد از یک واقع تاریخی خاصّ یا تحوّل اجتماعی، بر اساس واگرایی یا همگراییپیشینه­ها نسبت به موضوع تحقیق و ... .
 مقایسه چارچوب نظری و پیشینه تحقیق در پیشینه­نویسی محقّق نگرش فرآیندگرا دارد؛ ولی در چارچوب نظری همان تنها نگرش مفهومی مدّنظر است. در پیشینه­نویسی یک نظم منطقی و و یک الگوی کلّی رعایت می­شود؛ ولی در چارچوب نظری یک سبک نوشتاری کلی در ادبیات و بیان جملات از نظر ظاهری و محتوایی مدّنظر است. در پیشینه­نویسی محقّق فقط گزارشگر روش و نتایج تحقیق است؛ ولی در بیان ادبیات تحقیق، خلاقیت ذهنی محقّق در دسته­بندی و تقطیع بحث مهم­تر است. در پیشینه­نویسی یک چکیده نوشته شده (اگر استاندار و بر اساس قوانین روش تحقیق باشد) از یک تحقیق کافی است؛ و لی در چارچوب نظری محتوای خود تحقیق باید در دسترس محقق باشد تا تئوری­ها و نظرات نویسنده را بررسی و فیش­برداری کند. در پیشینه­نویسی محقّق در پی آن است که خواننده را اقناع کند که تحقیقی مانند تحقیق وی انجام نشده و پژوهش حاضر حداقل در یکی از جنبه­ها دارای تفاوت و نوآوری قابل توجهی است که لزوم انجام آن را توجیه می­کند. در چارچوب نظری محقّق به ابداع تحقیق خود لزوماً اشاره ندارد و پس از بیان گستره ادبیاتی موضوع، به جمع­بندی خود می­پردازد.
نکته بسیار مهم: با وجود این تفاوت­های ذکر شده و موارد دیگر، گاهی اوقات جوانب یک موضوع در چارچوب نظری از یک تحقیقی نقل می­شود که خلاصه آن در پیشینه تحقیق هم ذکر می­شود. در واقع محقق از از هر دو بخش  چارچوب ادبیاتی و پیشینه بودن آن تحقیق قبلی استفاده کرده است. با این وجود، مطالب و مفاهیم توسط محقّق با روش­های متفاوتی در دو بخش فوق مطرح می­شود.
منبع: http://eslampoor91.persianblog.ir
..................................................................................................................................
پیشینه تحقیقبرای اینکه پژوهشگر تحقیقات خود را در راستای پژوهش های هم خانواده قرار دهد و آن را با دستاوردهای تحقیقات دیگران هماهنگ کند، نیاز دارد با مراجعه به اسناد و مدارک پیرامون موضوع و مسئله ای که برای تحقیق انتخاب کرده، آگاهی خود را گسترش دهد.هدف از گنجاندن بخش پیشینه تحقیق و ادبيات موضوع، توجه به نكات زير است :1-برقراری ارتباطی منطقی میان اطلاعات پژوهش های قبلی با مسئله تحقیق 2-آشنایی با چارچوب نظری یا تجربی مسئله تحقیق3-آشنایی با روش های تحقیق مورد استفاده در پژوهش های گذشته4-پیشگیری از دوباره کاری5-استفاده از تجربيات مفيد محققان قبلي6-آگاهي از نقاط ضعف پژوهش هاي پيشينجهت دسترسي به اهداف بالا و تدوين مطالب پيشينه، رعايت نكات زير ضروري است:الف-منابع اطلاعاتي مرتبط با موضوع انتخاب گرددب- نتایج تحقیقات قبلی مطالعه، نقد و بررسی شودج- ترتيب موارد از كلي به جزئي ( عمومي به اختصاصي ) تدوين گردد
منبع: http://www.bpshakhespajouh.ac.ir
...................................................................................................................................
در کل یه پیشینه حاوی موارد زیر است.

اسم یا اسامی پژوهشگر، سال، نوع تحقیق( پایان نامه، مقاله پژوهشی)، عنوان مقاله، هدف، نوع تحقیق(توصیفی یا ...)،جامعه آماری( چه سازمانی و کجا و چه قشری)، روش نمونه گیری و تعداد نمونه، ابزار جمع اوری اطلاعات. ابزار  تحلیل اطلاعات و یافته های تحقیق.